Sarnath UNESCO World Heritage Site 2026: рднाрд░рдд рдХा 45рд╡ाँ рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕्рдерд▓ рдмрдиा рд╕ाрд░рдиाрде, рдЬाрдиें рдкूрд░ा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдФрд░ рдорд╣рдд्рд╡
рднाрд░рдд рдХा 45рд╡ाँ рдпूрдиेрд╕्рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕्рдерд▓ рдмрдиा рд╕ाрд░рдиाрде (Sarnath UNESCO World Heritage): рдмुрдж्рдз рдХे рдк्рд░рдердо рдЙрдкрджेрд╢ рдХी рдкाрд╡рди рднूрдоि рдХो рдоिрд▓ी рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдоाрди्рдпрддा
рд╕ाрд░рдиाрде: рдЬрд╣ाँ рд╕े рдХрд░ुрдгा, рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдордз्рдпрдо рдоाрд░्рдЧ рдХी рдЖрд╡ाрдЬ़ рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪी
Sarnath UNESCO World Heritage | рд╕ाрд░рдиाрде рдпूрдиेрд╕्рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕्рдерд▓ — рднाрд░рдд рдХे рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рд╕्рдеिрдд рдк्рд░ाрдЪीрди рдмौрдж्рдз рд╕्рдерд▓ рд╕ाрд░рдиाрде рдХो 25 рдЬुрд▓ाрдИ 2026 рдХो рджрдХ्рд╖िрдг рдХोрд░िрдпा рдХे рдмुрд╕ाрди рдоें рдЖрдпोрдЬिрдд рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕рдоिрддि рдХे 48рд╡ें рд╕рдд्рд░ рдХे рджौрд░ाрди рдЖрдзिрдХाрд░िрдХ рддौрд░ рдкрд░ рднाрд░рдд рдХे 45рд╡ें рдпूрдиेрд╕्рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕्рдерд▓ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा।
рд▓рдЧрднрдЧ рдвाрдИ рд╣рдЬाрд░ рд╡рд░्рд╖ों рд╕े рд╕ाрд░рдиाрде рдмौрдж्рдз рд╢्рд░рдж्рдзाрд▓ुрдУं, рдпाрдд्рд░िрдпों, рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдФрд░ рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ों рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░рдгा рдХा рдХेंрдж्рд░ рдмрдиा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдХे рд╕्рддूрдк, рд╡िрд╣ाрд░, рдоंрджिрд░ рдФрд░ рдкुрд░ाрддाрдд्рд╡िрдХ рдЕрд╡рд╢ेрд╖ рдХेрд╡рд▓ рдИंрдЯ-рдкрдд्рдерд░ рдХी рд╕ंрд░рдЪрдиाрдПँ рдирд╣ीं рд╣ैं, рдмрд▓्рдХि рд╡े рдЙрд╕ рдмौрдж्рдзिрдХ рдФрд░ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХे рдЬीрд╡ंрдд рдк्рд░рдоाрдг рд╣ैं рдЬिрд╕рдиे рдоाрдирд╡ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдЧрд╣рд░ा рдк्рд░рднाрд╡ рдЫोрдб़ा।
рдЗрд╕ी рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП 25 рдЬुрд▓ाрдИ 2026 рдХो рджрдХ्рд╖िрдг рдХोрд░िрдпा рдХे рдмुрд╕ाрди рдоें рдЖрдпोрдЬिрдд рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕рдоिрддि (World Heritage Committee) рдХे 48рд╡ें рд╕рдд्рд░ рдоें рдпूрдиेрд╕्рдХो рдиे "рдк्рд░ाрдЪीрди рдмौрдж्рдз рд╕्рдерд▓ рд╕ाрд░рдиाрде" (Ancient Buddhist Site of Sarnath) рдХो рдЕрдкрдиी рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕ूрдЪी (World Heritage List) рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा। рдЗрд╕ рдиिрд░्рдгрдп рдХे рд╕ाрде рднाрд░рдд рдХे рдпूрдиेрд╕्рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕्рдерд▓ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдмрдв़рдХрд░ 45 рд╣ो рдЧрдИ।
рдпрд╣ рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХा 4рдеा рдпूрдиेрд╕्рдХो рд╕्рдерд▓ рд╣ै (рддाрдЬрдорд╣рд▓, рдЖрдЧрд░ा рдХा рдХिрд▓ा рдФрд░ рдлрддेрд╣рдкुрд░ рд╕ीрдХрд░ी рдХे рд╕ाрде) рдФрд░ рдЬुрд▓ाрдИ 1998 рдоें рдЕрд╕्рдеाрдпी рд╕ूрдЪी (Tentative List) рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ोрдиे рдХे рд▓ंрдмे рд╕рдордп рдмाрдж рдЗрд╕े рдпрд╣ рджрд░्рдЬा рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдЖ рд╣ै।
рдпрд╣ рдоाрди्рдпрддा рдХेрд╡рд▓ рднाрд░рдд рдХे рд▓िрдП рд╕рдо्рдоाрди рдХी рдмाрдд рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рдкूрд░ी рдоाрдирд╡рддा рдХी рд╕ाрдЭा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХी рджिрд╢ा рдоें рднी рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХрджрдо рд╣ै। рдпूрдиेрд╕्рдХो рдХी рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕ूрдЪी рдоें рдХेрд╡рд▓ рдЙрди्рд╣ीं рд╕्рдерд▓ों рдХो рд╕्рдеाрди рдоिрд▓рддा рд╣ै рдЬिрди्рд╣ें "Outstanding Universal Value (OUV)", рдЕрд░्рдеाрдд рдРрд╕ा рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ो рдЬो рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ीрдоाрдУं рд╕े рдкрд░े рд╕рдорд╕्рдд рдоाрдирд╡рддा рдХे рд▓िрдП рдоूрд▓्рдпрд╡ाрди рдоाрдиा рдЬाрдП।
рдХुрдЫ рд╕्рдеाрди рдХेрд╡рд▓ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рдирд╣ीं рд╣ोрддे, рд╡े рдоाрдирд╡ рд╕рдн्рдпрддा рдХी рджिрд╢ा рдмрджрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рд╕ाрдХ्рд╖ी рдмрди рдЬाрддे рд╣ैं। рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी рдХे рдиिрдХрдЯ рд╕्рдеिрдд рд╕ाрд░рдиाрде рдРрд╕ा рд╣ी рдПрдХ рдкрд╡िрдд्рд░ рдФрд░ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╕्рдерд▓ рд╣ै। рдпрд╣ी рд╡рд╣ рднूрдоि рд╣ै рдЬрд╣ाँ рднрдЧрд╡ाрди рдмुрдж्рдз рдиे рдмोрдзрдЧрдпा рдоें рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рдмाрдж рдЕрдкрдиा рдкрд╣рд▓ा рдЙрдкрджेрд╢ рджिрдпा рдеा। рдЗрд╕ рдЙрдкрджेрд╢ рдиे рдХेрд╡рд▓ рдкाँрдЪ рд╢िрд╖्рдпों рдХा рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рди рдирд╣ीं рдХिрдпा, рдмрд▓्рдХि рдХрд░ुрдгा, рдЕрд╣िंрд╕ा, рдЖрдд्рдоाрдиुрд╢ाрд╕рди рдФрд░ рдордз्рдпрдо рдоाрд░्рдЧ рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдПрдХ рдРрд╕ी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХी рдиींрд╡ рд░рдЦी рдЬिрд╕рдиे рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рдПрд╢िрдпा рд╕рд╣िрдд рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдЕрдиेрдХ рджेрд╢ों рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рджрд░्рд╢рди рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा।
рдПрдХ рдирдЬ़рд░ рдоें рд╕ाрд░рдиाрде рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕्рдерд▓ (Quick Facts)
| рд╡िрд╡рд░рдг | рдЬाрдирдХाрд░ी |
|---|---|
| рдЖрдзिрдХाрд░िрдХ рдиाрдо | Ancient Buddhist Site of Sarnath |
| рд╕्рдеाрди | рд╕ाрд░рдиाрде, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢, рднाрд░рдд |
| рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕ूрдЪी рдоें рд╢ाрдоिрд▓ | 25 рдЬुрд▓ाрдИ 2026 |
| рдШोрд╖рдгा | рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕рдоिрддि рдХा 48рд╡ाँ рд╕рдд्рд░, рдмुрд╕ाрди (рджрдХ्рд╖िрдг рдХोрд░िрдпा) |
| рднाрд░рдд рдХा рдХ्рд░рдо | 45рд╡ाँ рдпूрдиेрд╕्рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕्рдерд▓ |
| рд╢्рд░ेрдгी | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ (Cultural Heritage) |
| рдк्рд░рдХाрд░ | Serial Property |
| UNESCO рдоाрдирджंрдб | (iii) рдФрд░ (vi) |
| рдоुрдЦ्рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдлрд▓ | 8.05 рд╣ेрдХ्рдЯेрдпрд░ |
| рдмрдлрд░ рдЬ़ोрди | 72.2 рд╣ेрдХ्рдЯेрдпрд░ |
| Dossier Number | 927 |
рд╕ाрд░рдиाрде рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рдХा рджрд░्рдЬा рдХ्рдпों рдоिрд▓ा?
рдпूрдиेрд╕्рдХो рдХिрд╕ी рднी рд╕्рдерд▓ рдХो рдХेрд╡рд▓ рдЙрд╕рдХी рдк्рд░ाрдЪीрдирддा рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рдШोрд╖िрдд рдирд╣ीं рдХрд░рддा। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рд╕िрдж्рдз рд╣ोрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рд╕्рдеाрди рдоाрдирд╡ рдЗрддिрд╣ाрд╕, рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдпा рд╕рдн्рдпрддा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рдпोрдЧрджाрди рд░рдЦрддा рд╣ो।
рд╕ाрд░рдиाрде рдЗрд╕ рдХрд╕ौрдЯी рдкрд░ рдЕрдиेрдХ рд╕्рддрд░ों рдкрд░ рдЦрд░ा рдЙрддрд░рддा рд╣ै।
рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े, рдпрд╣ी рд╡рд╣ рд╕्рдеाрди рд╣ै рдЬрд╣ाँ рднрдЧрд╡ाрди рдмुрдж्рдз рдиे рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рдмाрдж рдЕрдкрдиा рдкрд╣рд▓ा рдЙрдкрджेрд╢ рджिрдпा। рдмौрдж्рдз рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдЗрд╕ рдШрдЯрдиा рдХो рдзрд░्рдордЪрдХ्рд░ рдк्рд░рд╡рд░्рддрди (Turning of the Wheel of Dharma) рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ीं рд╕े рдмौрдж्рдз рд╕ंрдШ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ीं рд╕े рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рдХे рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╣ुрдИ।
рджूрд╕рд░ा, рд╕ाрд░рдиाрде рд╕рджिрдпों рддрдХ рдмौрдж्рдз рд╢िрдХ्рд╖ा, рджрд░्рд╢рди, рдХрд▓ा рдФрд░ рддीрд░्рдердпाрдд्рд░ा рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдХेंрдж्рд░ рдмрдиा рд░рд╣ा। рдоौрд░्рдп, рдХुрд╖ाрдг, рдЧुрдк्рдд, рдкाрд▓ рдФрд░ рдЧрд╣рдб़рд╡ाрд▓ рдХाрд▓ рд╕рд╣िрдд рд╡िрднिрди्рди рдпुрдЧों рдоें рдпрд╣ाँ рд╕्рддूрдкों, рд╡िрд╣ाрд░ों рдФрд░ рдоंрджिрд░ों рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд╣ुрдЖ, рдЬिрдирдХे рдЕрд╡рд╢ेрд╖ рдЖрдЬ рднी рдЙрд╕ рд╕рдоृрдж्рдз рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рдХी рдЧрд╡ाрд╣ी рджेрддे рд╣ैं।
рддीрд╕рд░ा, рдпрд╣ाँ рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рд╕्рдоाрд░рдХ рдХेрд╡рд▓ рдзाрд░्рдоिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╣ी рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рднाрд░рддीрдп рд╕्рдеाрдкрдд्рдп, рдоूрд░्рддिрдХрд▓ा рдФрд░ рдкुрд░ाрддрдд्рд╡ рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рд▓िрдП рднी рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ैं। рдЗрди рдЕрд╡рд╢ेрд╖ों рд╕े рдмौрдж्рдз рдХрд▓ा рдФрд░ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХे рдХрдИ рдЪрд░рдгों рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
рдЗрди्рд╣ीं рдХाрд░рдгों рд╕े рдпूрдиेрд╕्рдХो рдиे рд╕ाрд░рдиाрде рдХो рдоाрдирджंрдб (iii) рдФрд░ рдоाрдирджंрдб (vi) рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕ूрдЪी рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा।
рдпूрдиेрд╕्рдХो рдХे рдоाрдирджंрдб (iii) рдФрд░ (vi) рдХा рдЕрд░्рде рдХ्рдпा рд╣ै?
рд╕ाрд░рдиाрде рдХो рдЬिрди рджो рдоाрдирджंрдбों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕ूрдЪी рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा, рд╡े рдЗрд╕рдХे рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рддे рд╣ैं।
рдоाрдирджंрдб (iii)
рдпрд╣ рдЙрди рд╕्рдерд▓ों рдкрд░ рд▓ाрдЧू рд╣ोрддा рд╣ै рдЬो рдХिрд╕ी рдЬीрд╡िрдд рдпा рд╡िрд▓ुрдк्рдд рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рдЕрдерд╡ा рд╕рдн्рдпрддा рдХा рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рдФрд░ рдЕрдж्рд╡िрддीрдп рдк्рд░рдоाрдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ैं।
рд╕ाрд░рдиाрде рд▓рдЧрднрдЧ рдвाрдИ рд╕рд╣рд╕्рд░ाрдм्рджिрдпों рд╕े рдмौрдж्рдз рдкрд░ंрдкрд░ा рдХी рдиिрд░ंрддрд░рддा, рдЙрд╕рдХे рдзाрд░्рдоिрдХ рдЬीрд╡рди, рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै।
рдоाрдирджंрдб (vi)
рдпрд╣ рдЙрди рд╕्рдерд▓ों рдХे рд▓िрдП рд╣ै рдЬो рд╡िрд╢्рд╡ рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдзाрд░्рдоिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं, рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ाрдУं рдпा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдШрдЯрдиाрдУं рд╕े рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЬुрдб़े рд╣ों।
рд╕ाрд░рдиाрде рдХा рд╕ंрдмंрдз рднрдЧрд╡ाрди рдмुрдж्рдз рдХे рдк्рд░рдердо рдЙрдкрджेрд╢ рдФрд░ рдзрд░्рдордЪрдХ्рд░ рдк्рд░рд╡рд░्рддрди рдЬैрд╕ी рд╡िрд╢्рд╡ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдШрдЯрдиा рд╕े рд╣ै। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдХिрд╕ी рдПрдХ рджेрд╢ рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╣ै।
рдпूрдиेрд╕्рдХो рдиे рдХ्рдпा рдХрд╣ा?
рдШोрд╖рдгा рдХे рдмाрдж рджрдХ्рд╖िрдг рдПрд╢िрдпा рдХे рд▓िрдП рдпूрдиेрд╕्рдХो рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдХाрд░्рдпाрд▓рдп рдХे рдиिрджेрд╢рдХ рдПрд╡ं рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдЯिрдо рдХрд░्рдЯिрд╕ рдиे рдХрд╣ा рдХि рд╕ाрд░рдиाрде рдкिрдЫрд▓े рдвाрдИ рд╣рдЬाрд░ рд╡рд░्рд╖ों рд╕े рд╡िрд╢्рд╡рднрд░ рдХे рдмौрдж्рдзों рдХे рд▓िрдП рд╢्рд░рдж्рдзा рдФрд░ рдк्рд░ेрд░рдгा рдХा рдХेंрдж्рд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрд╕े рдХрд░ुрдгा, рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рд╢ांрддि рдХे рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ рд╕ंрджेрд╢ рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдмрддाрддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рдХि рдЗрд╕ рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рд╡рд░्рддрдоाрди рдФрд░ рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдкीрдв़िрдпों рдХी рд╕ाрдЭा рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рд╣ै।
рдпрд╣ рд╡рдХ्рддрд╡्рдп рдХेрд╡рд▓ рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рдмрдзाрдИ рдирд╣ीं рдеा, рдмрд▓्рдХि рдЗрд╕ рдмाрдд рдХी рдкुрд╖्рдЯि рднी рдеी рдХि рд╕ाрд░рдиाрде рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдХिрд╕ी рдПрдХ рдзрд░्рдо рдпा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд╣ै। рдпрд╣ рдкूрд░ी рдоाрдирд╡ рд╕рдн्рдпрддा рдХी рд╕ाрдЭा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╣ै।
рд╕ाрд░рдиाрде рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕: рдЬрд╣ाँ рд╕े рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рдХी рдирдИ рдпाрдд्рд░ा рд╢ुрд░ू рд╣ुрдИ
рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдХुрдЫ рдШрдЯрдиाрдПँ рдХेрд╡рд▓ рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХो рдирд╣ीं рдмрджрд▓рддीं, рдмрд▓्рдХि рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдкीрдв़िрдпों рдХे рд╡िрдЪाрд░ рдФрд░ рдЬीрд╡рди-рджृрд╖्рдЯि рдХो рднी рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддी рд╣ैं। рд╕ाрд░рдиाрде рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдРрд╕ी рд╣ी рдПрдХ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдШрдЯрдиा рд╕े рдЬुрдб़ा рд╣ै। рдпрд╣ी рд╡рд╣ рд╕्рдеाрди рд╣ै рдЬрд╣ाँ рднрдЧрд╡ाрди рдмुрдж्рдз рдиे рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рдмाрдж рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрднрд╡ рдХो рд╢рдм्рдж рджिрдП рдФрд░ рдоाрдирд╡ рдЬीрд╡рди рдХे рджुःрдЦ, рдЙрд╕рдХे рдХाрд░рдг рддрдеा рдоुрдХ्рддि рдХे рдоाрд░्рдЧ рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХी। рдмौрдж्рдз рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдЗрд╕ рдШрдЯрдиा рдХो рдзрд░्рдордЪрдХ्рд░ рдк्рд░рд╡рд░्рддрди (Dhammacakkappavattana) рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬिрд╕े рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рдХी рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।
рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рдмाрдж рдмुрдж्рдз рд╕ाрд░рдиाрде рдХ्рдпों рдЖрдП?
рдмौрдж्рдз рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рд░ाрдЬрдХुрдоाрд░ рд╕िрдж्рдзाрд░्рде рдиे рд▓рдЧрднрдЧ 35 рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЖрдпु рдоें рдмोрдзрдЧрдпा рдоें рдмोрдзि рд╡ृрдХ्рд╖ рдХे рдиीрдЪे рдЧрд╣рди рд╕ाрдзрдиा рдХे рдмाрдж рд╕рдо्рдпрдХ् рд╕рдо्рдмोрдзि (рдкूрд░्рдг рдЬ्рдЮाрди) рдк्рд░ाрдк्рдд рдХी। рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХुрдЫ рд╕рдордп рддрдХ рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрднрд╡ рдкрд░ рдордирди рдХिрдпा।
рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЙрди рдкाँрдЪ рддрдкрд╕्рд╡िрдпों рдХो рдЦोрдЬрдиे рдХा рдиिрд╢्рдЪрдп рдХिрдпा, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдХрдаोрд░ рддрдкрд╕्рдпा рдХे рджिрдиों рдоें рдЙрдирдХा рд╕ाрде рджिрдпा рдеा, рд▓ेрдХिрди рдЬрдм рд╕िрдж्рдзाрд░्рде рдиे рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рддрдк рдХा рдоाрд░्рдЧ рдЫोрдб़рдХрд░ рдордз्рдпрдо рдоाрд░्рдЧ рдЕрдкрдиाрдпा, рддрдм рд╡े рдЙрди्рд╣ें рдЫोрдб़рдХрд░ рдЪрд▓े рдЧрдП рдеे। рдпे рдкाँрдЪों рддрдкрд╕्рд╡ी рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЛрд╖िрдкрддрди рдоृрдЧрджाрд╡ (рдЖрдЬ рдХा рд╕ाрд░рдиाрде) рдоें рдиिрд╡ाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣े рдеे।
рдмुрдж्рдз рдкैрджрд▓ рдмोрдзрдЧрдпा рд╕े рд╕ाрд░рдиाрде рдкрд╣ुँрдЪे। рдпрд╣ीं рдЙрдирдХी рдЙрди рдкाँрдЪ рддрдкрд╕्рд╡िрдпों—рдХोंрдбрдЮ्рдЮ (Koс╣Зс╕Нa├▒├▒a), рднрдж्рджिрдп (Bhaddiya), рд╡рдк्рдк (Vappa), рдорд╣ाрдиाрдо (Mah─Бn─Бma) рдФрд░ рдЕрд╕्рд╕рдЬि (Assaji)—рд╕े рдкुрдиः рднेंрдЯ рд╣ुрдИ।
рдпрд╣ी рдкाँрдЪ рд╡्рдпрдХ्рддि рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рдмुрдж्рдз рдХे рдк्рд░рдердо рд╢िрд╖्рдп рдмрдиे।
рдзрд░्рдордЪрдХ्рд░ рдк्рд░рд╡рд░्рддрди: рдмुрдж्рдз рдХा рдк्рд░рдердо рдЙрдкрджेрд╢
рд╕ाрд░рдиाрде рдоें рдмुрдж्рдз рдиे рдЬो рдкрд╣рд▓ा рдЙрдкрджेрд╢ рджिрдпा, рд╡рд╣ рдмौрдж्рдз рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдШрдЯрдиाрдУं рдоें рдЧिрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдкाрд▓ी рдмौрдж्рдз рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдпрд╣ рдЙрдкрджेрд╢ рдзрдо्рдордЪрдХ्рдХрдк्рдкрд╡рдд्рддрди рд╕ुрдд्рдд (Dhammacakkappavattana Sutta) рдХे рдиाрдо рд╕े рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै।
рдЗрд╕ рдЙрдкрджेрд╢ рдоें рдмुрдж्рдз рдиे рджो рдЕрддिрдпों—рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рднोрдЧ рдФрд░ рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рддрдк—рдХो рдд्рдпाрдЧрдХрд░ рдордз्рдпрдо рдоाрд░्рдЧ (Middle Way) рдЕрдкрдиाрдиे рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рджी। рдЗрд╕ी рдЙрдкрджेрд╢ рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЪाрд░ рдЖрд░्рдп рд╕рдд्рдп (Four Noble Truths) рдФрд░ рдЖрд░्рдп рдЕрд╖्рдЯांрдЧिрдХ рдоाрд░्рдЧ (Noble Eightfold Path) рдХा рдк्рд░рддिрдкाрджрди рдХिрдпा, рдЬो рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рдмौрдж्рдз рджрд░्рд╢рди рдХी рдЖрдзाрд░рд╢िрд▓ा рдмрдиे।
рдмौрдж्рдз рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдЗрд╕ рдЙрдкрджेрд╢ рдХे рдмाрдж рдХोंрдбрдЮ्рдЮ рдкрд╣рд▓े рд╡्рдпрдХ्рддि рдмрдиे рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдмुрдж्рдз рдХे рдЙрдкрджेрд╢ рдХो рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рд╕े рд╕рдордЭा। рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдмौрдж्рдз рд╕ंрдШ (Sangha) рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рд╣ुрдИ рдФрд░ рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рдХे рд╕ंрдЧрдаिрдд рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХा рдЖрд░ंрдн рдоाрдиा рдЧрдпा।
рдХ्рдпा рд╕ाрд░рдиाрде рдмुрдж्рдз рдж्рд╡ाрд░ा рдмрддाрдП рдЧрдП рдЪाрд░ рдк्рд░рдоुрдЦ рддीрд░्рдеों рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै?
рд╣ाँ। рдмौрдж्рдз рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдЪाрд░ рдк्рд░рдоुрдЦ рддीрд░्рдерд╕्рдерд▓ों рдХा рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ै। рдпे рдЪाрд░ों рд╕्рдеाрди рднрдЧрд╡ाрди рдмुрдж्рдз рдХे рдЬीрд╡рди рдХी рдЪाрд░ рдиिрд░्рдгाрдпрдХ рдШрдЯрдиाрдУं рд╕े рдЬुрдб़े рд╣ैं—
- рд▓ुंрдмिрдиी (рдиेрдкाрд▓) – рдЬрди्рдорд╕्рдерд▓
- рдмोрдзрдЧрдпा (рдмिрд╣ाрд░) – рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рддि
- рд╕ाрд░рдиाрде (рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢) – рдк्рд░рдердо рдЙрдкрджेрд╢ (рдзрд░्рдордЪрдХ्рд░ рдк्рд░рд╡рд░्рддрди)
- рдХुрд╢ीрдирдЧрд░ (рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢) – рдорд╣ाрдкрд░िрдиिрд░्рд╡ाрдг
рдЗрди рдЪाрд░ों рд╕्рдерд▓ों рдХी рдпाрдд्рд░ा рдЖрдЬ рднी рд╡िрд╢्рд╡рднрд░ рдХे рдмौрдж्рдз рд╢्рд░рдж्рдзाрд▓ुрдУं рдХे рд▓िрдП рдЕрдд्рдпंрдд рдкрд╡िрдд्рд░ рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै।
рд╕ाрд░рдиाрде рдХे рдк्рд░ाрдЪीрди рдиाрдо рдФрд░ рдЙрдирдХा рдЕрд░्рде
рд╕ाрд░рдиाрде рдХा рд╡рд░्рддрдоाрди рдиाрдо рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдХृрдд рдирдпा рд╣ै। рдк्рд░ाрдЪीрди рдмौрдж्рдз рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдЧ्рд░ंрдеों рдоें рдЗрд╕ рд╕्рдеाрди рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рд╡िрднिрди्рди рдиाрдоों рд╕े рдоिрд▓рддा рд╣ै।
рдЛрд╖िрдкрддрди (рдЛрд╖िрдкрдд्рддрди)
'рдЛрд╖िрдкрддрди' рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै—рд╡рд╣ рд╕्рдеाрди рдЬрд╣ाँ рдЛрд╖ि рдЙрддрд░े рдпा рдиिрд╡ाрд╕ рдХрд░рддे рдеे। рдмौрдж्рдз рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдоें рдЗрд╕ рдиाрдо рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдоिрд▓рддा рд╣ै।
рдЗрд╕िрдкрддрди (Isipatana)
рдкाрд▓ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдпрд╣ी рдиाрдо рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ै। 'рдЗрд╕ी' рдХा рдЕрд░्рде рдЛрд╖ि рддрдеा 'рдкрддрди' рдХा рдЕрд░्рде рдЖрдЧрдорди рдпा рдЕрд╡рддрд░рдг рд╕े рдЬुрдб़ा рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП Isipatana рдФрд░ рдЛрд╖िрдкрддрди рдоूрд▓рддः рдПрдХ рд╣ी рд╕्рдеाрди рдХे рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рднाрд╖ाрдИ рд░ूрдк рд╣ैं।
рдоृрдЧрджाрд╡ (Migad─Бya)
рдкाрд▓ी рдЧ्рд░ंрдеों рдоें рдЗрд╕े рдоिрдЧрджाрдп рддрдеा рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдоें рдоृрдЧрджाрд╡ рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рд╣िрд░рдгों рдХा рд╡рди (Deer Park)। рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдпрд╣ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣िрд░рдгों рдХा рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдЕрднрдпाрд░рдг्рдп рдеा, рдЬрд╣ाँ рдмुрдж्рдз рдиे рдЕрдкрдиा рдк्рд░рдердо рдЙрдкрджेрд╢ рджिрдпा।
рдЖрдЬ рднी "Deer Park" рдиाрдо рдЗрд╕ी рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рдХी рдпाрдж рджिрд▓ाрддा рд╣ै।
рдоौрд░्рдп рдХाрд▓ рд╕े рдордз्рдпрдХाрд▓ рддрдХ рд╕ाрд░рдиाрде рдХा рд╡िрдХाрд╕
рднрдЧрд╡ाрди рдмुрдж्рдз рдХे рд╕рдордп рд╕े рд╣ी рд╕ाрд░рдиाрде рддीрд░्рдерд╕्рдерд▓ рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ोрдиे рд▓рдЧा рдеा, рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рд╡िрдХाрд╕ рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдЕрд╢ोрдХ (рддीрд╕рд░ी рд╢рддाрдм्рджी рдИрд╕ा рдкूрд░्рд╡) рдХे рд╢ाрд╕рдирдХाрд▓ рдоें рд╣ुрдЖ।
рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рдЕрдкрдиाрдиे рдХे рдмाрдж рдЕрд╢ोрдХ рдиे рдмुрдж्рдз рдХे рдЬीрд╡рди рд╕े рдЬुрдб़े рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕्рдерд▓ों рдкрд░ рдЕрдиेрдХ рд╕्рдоाрд░рдХों рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░ाрдпा। рд╕ाрд░рдиाрде рдоें рднी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕्рддूрдк, рд╕्рддंрдн рдФрд░ рдЕрди्рдп рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиाрдУं рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рд╡ाрдпा। рдпрд╣ीं рд╕्рдеाрдкिрдд рдЕрд╢ोрдХ рд╕्рддंрдн рдХा рд╕िंрд╣ рд╢ीрд░्рд╖ (Lion Capital) рдЖрдЬ рднाрд░рдд рдХा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै।
рдЕрд╢ोрдХ рдХे рдмाрдж рднी рд╕ाрд░рдиाрде рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд░ुрдХ рдирд╣ीं рдЧрдпा। рдХुрд╖ाрдг, рдЧुрдк्рдд, рдкाрд▓ рдФрд░ рдЧрд╣рдб़рд╡ाрд▓ рдХाрд▓ рдоें рдпрд╣ाँ рдирдП рдоंрджिрд░, рд╕्рддूрдк рдФрд░ рд╡िрд╣ाрд░ рдмрдиे। рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЧुрдк्рдд рдХाрд▓ рдоें рд╕ाрд░рдиाрде рднाрд░рддीрдп рдмौрдж्рдз рдоूрд░्рддिрдХрд▓ा рдХा рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рдХेंрдж्рд░ рдмрди рдЧрдпा। рдЗрд╕ рдХाрд▓ рдХी рдмुрдж्рдз рдк्рд░рддिрдоाрдПँ рдЕрдкрдиी рд╢ांрдд рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि, рд╕ंрддुрд▓िрдд рдЕрдиुрдкाрдд рдФрд░ рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рд╢िрд▓्рдкрдХрд▓ा рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╢्рд╡рднрд░ рдоें рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ैं।
рд╕рджिрдпों рддрдХ рдпрд╣ рдирдЧрд░ рдХेрд╡рд▓ рдзाрд░्рдоिрдХ рддीрд░्рде рдирд╣ीं рд░рд╣ा, рдмрд▓्рдХि рдмौрдж्рдз рджрд░्рд╢рди, рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдХрд▓ा рдХा рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХेंрдж्рд░ рднी рдмрдиा рд░рд╣ा। рдЪीрди рд╕े рдЖрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдмौрдж्рдз рдпाрдд्рд░िрдпों рдл़ाрд╢िрдпрди (Faxian) рдФрд░ рд╣्рд╡ेрдирд╕ांрдЧ (Xuanzang) рдиे рднी рдЕрдкрдиे рдпाрдд्рд░ा-рд╡ृрдд्рддांрддों рдоें рд╕ाрд░рдиाрде рдХी рд╕рдоृрдж्рдзि рдФрд░ рдпрд╣ाँ рдХे рд╡िрд╢ाрд▓ рдордаों рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЗрд╕рдХी рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдХा рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै।
рдкрддрди рдФрд░ рдкुрдирд░्рдЦोрдЬ рдХी рдХрд╣ाрдиी
рд▓рдЧрднрдЧ 12рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдИрд╕्рд╡ी рдХे рдмाрдж рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдоें рд╣ुрдП рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиों рдФрд░ рдЖрдХ्рд░рдордгों рдХे рджौрд░ рдоें рд╕ाрд░рдиाрде рдХे рдЕрдиेрдХ рд╕्рдоाрд░рдХ рдирд╖्рдЯ рд╣ो рдЧрдП। рдзीрд░े-рдзीрд░े рдпрд╣ рдорд╣ाрди рдмौрдж्рдз рдХेंрдж्рд░ рдЙрдЬрдб़ рдЧрдпा рдФрд░ рд╕рджिрдпों рддрдХ рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд рд░рд╣ा।
18рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдЙрдд्рддрд░ाрд░्рдз рдоें рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдУрд░ рдлिрд░ рд╕े рдз्рдпाрди рдЧрдпा। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж 19рд╡ीं рдФрд░ 20рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдоें рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдкुрд░ाрддाрдд्рд╡िрдХ рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдФрд░ рдЙрдд्рдЦрдирди рдХिрдП рдЧрдП, рдЬिрдирд╕े рд╕्рддूрдкों, рд╡िрд╣ाрд░ों, рдоंрджिрд░ों, рдоूрд░्рддिрдпों рдФрд░ рдЕрди्рдп рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЕрд╡рд╢ेрд╖ों рдХा рдкрддा рдЪрд▓ा। рдЗрди рдЦोрдЬों рдиे рд╕ाрд░рдиाрде рдХे рдк्рд░ाрдЪीрди рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рдкुрдиः рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд╕ाрдордиे рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा।
рдЖрдЬ рдпрд╣ рд╕्рдерд▓ рднाрд░рддीрдп рдкुрд░ाрддрдд्рд╡ рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг (ASI) рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рд╣ै рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡рднрд░ рд╕े рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рд╢्рд░рдж्рдзाрд▓ुрдУं, рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ों, рд╢ोрдзрдХрд░्рддाрдУं рддрдеा рдкрд░्рдпрдЯрдХों рдХे рд▓िрдП рд╕рдоाрди рд░ूрдк рд╕े рдЖрдХрд░्рд╖рдг рдХा рдХेंрдж्рд░ рдмрдиा рд╣ुрдЖ рд╣ै।
рд╕ाрд░рдиाрде рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕्рдоाрд░рдХ: рдкрдд्рдерд░ों рдоें рджрд░्рдЬ рдвाрдИ рд╣рдЬाрд░ рд╡рд░्рд╖ों рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕
рдЖрдЬ рдХा рд╕ाрд░рдиाрде рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд╕्рдоाрд░рдХ рдкрд░िрд╕рд░ рдирд╣ीं рд╣ै। рдпрд╣ рдХрдИ рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдХाрд▓рдЦंрдбों рдоें рдиिрд░्рдоिрдд рдзाрд░्рдоिрдХ рдФрд░ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдЕрд╡рд╢ेрд╖ों рдХा рд╕рдоूрд╣ рд╣ै, рдЬो рдоिрд▓рдХрд░ рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рдХे рд╡िрдХाрд╕, рднाрд░рддीрдп рдХрд▓ा рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдПрдХ рдиिрд░ंрддрд░ рдХрд╣ाрдиी рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдпूрдиेрд╕्рдХो рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕ूрдЪी рдоें рд╢ाрдоिрд▓ "Ancient Buddhist Site of Sarnath" рдПрдХ Serial Property рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рджो рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рднाрдЧ рд╣ैं—
- рдЪौрдЦंрдбी рд╕्рддूрдк (Chaukhandi Stupa)
- рд╕ाрд░рдиाрде рдХे рдкुрд░ाрддाрдд्рд╡िрдХ рдЕрд╡рд╢ेрд╖ (Archaeological Remains of Sarnath)
рдЗрди्рд╣ीं рджोрдиों рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рд╕्рдеिрдд рд╕्рдоाрд░рдХ рд╕ाрд░рдиाрде рдХी рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдкрд╣рдЪाрди рдХा рдЖрдзाрд░ рд╣ैं।
1. рдЪौрдЦंрдбी рд╕्рддूрдк (Chaukhandi Stupa): рдмुрдж्рдз рдФрд░ рдкाँрдЪ рддрдкрд╕्рд╡िрдпों рдХे рдкुрдирд░्рдоिрд▓рди рдХा рд╕्рдоाрд░рдХ
рд╕ाрд░рдиाрде рдкрд╣ुँрдЪрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдпाрдд्рд░िрдпों рдХो рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдЪौрдЦंрдбी рд╕्рддूрдк рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдпрд╣ी рд╡рд╣ рд╕्рдеाрди рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдЬрд╣ाँ рднрдЧрд╡ाрди рдмुрдж्рдз рдХी рдЕрдкрдиे рдкूрд░्рд╡ рд╕ाрдеी рдкाँрдЪ рддрдкрд╕्рд╡िрдпों рд╕े рдкрд╣рд▓ी рднेंрдЯ рд╣ुрдИ рдеी।
рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕ंрд░рдЪрдиा рдХा рдиिрдЪрд▓ा рднाрдЧ рдк्рд░ाрдЪीрди рдИंрдЯों рд╕े рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ै, рдЬрдмрдХि рд╢ीрд░्рд╖ рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рдЕрд╖्рдЯрдХोрдгीрдп рдмुрд░्рдЬ рдоुрдЧрд▓ рдХाрд▓ рдоें рдЬोрдб़ा рдЧрдпा рдеा। рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдХा рдиिрд░्рдоाрдг 16рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдоें рдоुрдЧрд▓ рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдЕрдХрдмрд░ рдХे рд╢ाрд╕рдирдХाрд▓ рдХे рджौрд░ाрди рдХрд░ाрдпा рдЧрдпा рдеा, рддाрдХि рд╕рдо्рд░ाрдЯ рд╣ुрдоाрдпूँ рдХी рдЗрд╕ рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд╣ुрдИ рдпाрдд्рд░ा рдХी рд╕्рдоृрддि рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рд╣ рд╕рдХे।
рдпрдж्рдпрдкि рдпрд╣ рд╕्рдоाрд░рдХ рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рдХрдИ рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиों рд╕े рдЧुрдЬ़рд░ा рд╣ै, рдлिрд░ рднी рдпрд╣ рдмुрдж्рдз рдХे рдЬीрд╡рди рдХी рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдШрдЯрдиा рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдмрдиा рд╣ुрдЖ рд╣ै।
2. рд╕ाрд░рдиाрде рдХे рдоुрдЦ्рдп рдкुрд░ाрддाрдд्рд╡िрдХ рдЕрд╡рд╢ेрд╖ (Archaeological Remains of Sarnath)
▪️рдзрдоेрдЦ рд╕्рддूрдк: рдзрд░्рдордЪрдХ्рд░ рдк्рд░рд╡рд░्рддрди рдХी рд╕्рдоृрддि
рд╕ाрд░рдиाрде рдХा рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдФрд░ рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдкрд╣рдЪाрдиा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рд╕्рдоाрд░рдХ рдзрдоेрдЦ рд╕्рддूрдк рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рд╡िрд╢ाрд▓ рдЧोрд▓ाрдХाрд░ рд╕ंрд░рдЪрдиा рджूрд░ рд╕े рд╣ी рдз्рдпाрди рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рддी рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ी рд╕्рдоाрд░рдХ рдЖрдЬ рд╕ाрд░рдиाрде рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдмрди рдЪुрдХा рд╣ै।
рдзрдоेрдЦ рд╕्рддूрдк рдЙрд╕ рд╕्рдеाрди рдХी рд╕्рдоृрддि рдоें рдиिрд░्рдоिрдд рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдЬрд╣ाँ рднрдЧрд╡ाрди рдмुрдж्рдз рдиे рдЕрдкрдиा рдкрд╣рд▓ा рдЙрдкрджेрд╢ рджिрдпा рдеा। рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕्рддूрдк рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╡िрднिрди्рди рдХाрд▓ों рдоें рд╣ुрдП рдиिрд░्рдоाрдг рдФрд░ рдкुрдирд░्рдиिрд░्рдоाрдг рдХा рдкрд░िрдгाрдо рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдиिрдЪрд▓े рднाрдЧ рдкрд░ рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рдкрдд्рдерд░ рдХी рдирдХ्рдХाрд╢ी, рдкुрд╖्рдк рдЕрд▓ंрдХрд░рдг рдФрд░ рдЬ्рдпाрдоिрддीрдп рдЖрдХृрддिрдпाँ рдЧुрдк्рддрдХाрд▓ीрди рд╢िрд▓्рдкрдХрд▓ा рдХी рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯрддा рдХा рдкрд░िрдЪрдп рджेрддी рд╣ैं।
рдЖрдЬ рднी рд╡िрд╢्рд╡рднрд░ рд╕े рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рдмौрдж्рдз рд╢्рд░рдж्рдзाрд▓ु рдЗрд╕ рд╕्рддूрдк рдХे рдЪाрд░ों рдУрд░ рд╢्рд░рдж्рдзाрдкूрд░्рд╡рдХ рдк्рд░рджрдХ्рд╖िрдгा рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╕्рдоाрд░рдХ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдмुрдж्рдз рдХी рд╢िрдХ्рд╖ाрдУं рдХा рдЬीрд╡ंрдд рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै।
▪️рдзрд░्рдорд░ाрдЬिрдХा рд╕्рддूрдк: рдЕрд╢ोрдХрдХाрд▓ीрди рд╡िрд░ाрд╕рдд
рд╕ाрд░рдиाрде рдХा рдПрдХ рдЕрди्рдп рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдоाрд░рдХ рдзрд░्рдорд░ाрдЬिрдХा рд╕्рддूрдк рд╣ै। рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдХा рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдиिрд░्рдоाрдг рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдЕрд╢ोрдХ рдиे рддीрд╕рд░ी рд╢рддाрдм्рджी рдИрд╕ा рдкूрд░्рд╡ рдоें рдХрд░ाрдпा рдеा।
рдпрдж्рдпрдкि рдЖрдЬ рдЗрд╕рдХा рдЕрдзिрдХांрд╢ рднाрдЧ рдЕрд╡рд╢ेрд╖ों рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ी рдмрдЪा рд╣ै, рдлिрд░ рднी рдЗрд╕рдХा рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рдЕрдд्рдпंрдд рдмрдб़ा рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрди рд╢ुрд░ुрдЖрддी рд╕्рдоाрд░рдХों рдоें рдЧिрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдЬिрдирдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЕрд╢ोрдХ рдиे рдмुрдж्рдз рдХे рдЬीрд╡рди рд╕े рдЬुрдб़े рдкрд╡िрдд्рд░ рд╕्рдерд▓ों рдХो рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рдФрд░ рд╡िрдХрд╕िрдд рдХिрдпा।
▪️рдоूрд▓рдЧंрдзрдХुрдЯी рдХे рдЕрд╡рд╢ेрд╖
рдкुрд░ाрддाрдд्рд╡िрдХ рдкрд░िрд╕рд░ рдоें рд╕्рдеिрдд рдоूрд▓рдЧंрдзрдХुрдЯी рдХे рдЕрд╡рд╢ेрд╖ рднी рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ैं। рдмौрдж्рдз рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдЗрд╕े рдЙрд╕ рд╕्рдеाрди рд╕े рдЬोрдб़ा рдЬाрддा рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдмुрдж्рдз рд╡рд░्рд╖ा рдЛрддु рдХे рджौрд░ाрди рдиिрд╡ाрд╕ рдХрд░рддे рдеे।
рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рджिрдЦाрдИ рджेрдиे рд╡ाрд▓े рдЕрд╡рд╢ेрд╖ рдХрдИ рдиिрд░्рдоाрдг рдЪрд░рдгों рдХा рдкрд░िрдгाрдо рд╣ैं рдФрд░ рдпрд╣ рджрд░्рд╢ाрддे рд╣ैं рдХि рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рдпрд╣ाँ рдзाрд░्рдоिрдХ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ рдиिрд░ंрддрд░ рдЪрд▓рддी рд░рд╣ीं।
рдз्рдпाрди рджेрдиे рдпोрдЧ्рдп рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЖрдзुрдиिрдХ рдоूрд▓рдЧंрдз рдХुрдЯी рд╡िрд╣ाрд░ (Mulagandha Kuti Vihara), рдЬिрд╕े 20рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдоें рдорд╣ाрдмोрдзि рд╕ोрд╕ाрдЗрдЯी рдиे рдмрдирд╡ाрдпा, рдпूрдиेрд╕्рдХो рдХी рдиाрдоांрдХिрдд рдкुрд░ाрддाрдд्рд╡िрдХ рд╕ंрдкрдд्рддि рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рдирд╣ीं рд╣ै। рдЗрд╕े рдк्рд░ाрдЪीрди рдоूрд▓рдЧंрдзрдХुрдЯी рдХे рдЕрд╡рд╢ेрд╖ों рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд╕рдордЭрдиा рдЪाрд╣िрдП।
▪️рдЕрд╢ोрдХ рд╕्рддंрдн рдФрд░ рднाрд░рдд рдХा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдк्рд░рддीрдХ
рд╕ाрд░рдиाрде рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдЕрд╢ोрдХ рд╕्рддंрдн рдХे рдмिрдиा рдЕрдзूрд░ा рд╣ै।
рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдЕрд╢ोрдХ рдиे рдпрд╣ाँ рдПрдХ рднрд╡्рдп рдПрдХाрд╢्рдо рд╕्рддंрдн рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ाрдпा рдеा। рдпрдж्рдпрдкि рдЖрдЬ рд╕्рддंрдн рдЕрдкрдиे рдоूрд▓ рд░ूрдк рдоें рдЦрдб़ा рдирд╣ीं рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕рдХा рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╕िंрд╣ рд╢ीрд░्рд╖ (Lion Capital of Ashoka) рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╣ै।
рдЪाрд░ рд╕िंрд╣ों рд╡ाрд▓ा рдпрд╣ी рд╕िंрд╣ рд╢ीрд░्рд╖ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рднाрд░рдд рдиे 26 рдЬрдирд╡рд░ी 1950 рдХो рдЕрдкрдиा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдк्рд░рддीрдХ рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा। рдЗрд╕рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдмрдиा рдзрд░्рдордЪрдХ्рд░ (рдЕрд╢ोрдХ рдЪрдХ्рд░) рдЖрдЬ рднाрд░рддीрдп рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдз्рд╡рдЬ рдХे рдордз्рдп рдоें рднी рдЕंрдХिрдд рд╣ै।
рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕ाрд░рдиाрде рдХेрд╡рд▓ рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рдХे рд▓िрдП рд╣ी рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЖрдзुрдиिрдХ рднाрд░рдд рдХी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкрд╣рдЪाрди рд╕े рднी рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдЬुрдб़ा рд╣ुрдЖ рд╣ै।
рдпूрдиेрд╕्рдХो рдиे рд╕ाрд░рдиाрде рдХो рдХिрди рдЖрдзाрд░ों рдкрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рдШोрд╖िрдд рдХिрдпा?
рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕ूрдЪी рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ोрдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрд╕ी рднी рд╕्рдерд▓ рдХो "Outstanding Universal Value (OUV)" рдЕрд░्рдеाрдд рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ рдоूрд▓्рдп рд╕िрдж्рдз рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рд╣ै।
рд╕ाрд░рдиाрде рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рдпूрдиेрд╕्рдХो рдиे рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рджो рдоाрдирджंрдб рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдП—
рдоाрдирджंрдб (iii): рдЬीрд╡िрдд рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рдЕрдж्рд╡िрддीрдп рд╕ाрдХ्рд╖्рдп
рдпрд╣ рдоाрдирджंрдб рдЙрди рд╕्рдерд▓ों рдкрд░ рд▓ाрдЧू рд╣ोрддा рд╣ै рдЬो рдХिрд╕ी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рдпा рд╕рдн्рдпрддा рдХे рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рдк्рд░рдоाрдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ैं।
рд╕ाрд░рдиाрде рд▓рдЧрднрдЧ 2,500 рд╡рд░्рд╖ों рд╕े рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рдХी рдЬीрд╡िрдд рдкрд░ंрдкрд░ा, рддीрд░्рдердпाрдд्рд░ा, рд╢िрдХ्рд╖ा, рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдиिрд░ंрддрд░ рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдпрд╣ाँ рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рд╕्рдоाрд░рдХ рд╡िрднिрди्рди рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдХाрд▓ों рдоें рдмौрдж्рдз рд╕рдоुрджाрдп рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рджрд░्рд╢ाрддे рд╣ैं।
рдоाрдирджंрдб (vi): рд╡िрд╢्рд╡ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдПрдХ рдиिрд░्рдгाрдпрдХ рдШрдЯрдиा рд╕े рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд╕ंрдмंрдз
рдоाрдирджंрдб (vi) рдЙрди рд╕्рдерд▓ों рдХे рд▓िрдП рд╣ै рдЬिрдирдХा рд╕ंрдмंрдз рдХिрд╕ी рдРрд╕ी рдШрдЯрдиा, рд╡िрдЪाрд░, рдкрд░ंрдкрд░ा рдпा рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рд╕े рд╣ो рдЬिрд╕рдиे рдоाрдирд╡ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा рд╣ो।
рд╕ाрд░рдиाрде рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдЗрд╕ рддрде्рдп рдоें рдиिрд╣िрдд рд╣ै рдХि рдпрд╣ीं рднрдЧрд╡ाрди рдмुрдж्рдз рдиे рдЕрдкрдиा рдкрд╣рд▓ा рдЙрдкрджेрд╢ рджिрдпा рдФрд░ рдзрд░्рдордЪрдХ्рд░ рдк्рд░рд╡рд░्рддрди рд╣ुрдЖ। рдпрд╣ рдШрдЯрдиा рдХेрд╡рд▓ рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рд╣ी рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдФрд░ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рднी рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоोрдб़ рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै।
рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рдмрдирдиे рдХे рдмाрдж рд╕ाрд░рдиाрде рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдХ्рдпों рдмрдв़ рдЧрдпा?
рдпूрдиेрд╕्рдХो рдХी рд╕ूрдЪी рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ोрдиे рдХा рдЕрд░्рде рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд╕рдо्рдоाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиा рдирд╣ीं рд╣ै। рдпрд╣ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЗрд╕ рдмाрдд рдХी рд╕्рд╡ीрдХृрддि рднी рд╣ै рдХि рдпрд╣ рд╕्рдерд▓ рдкूрд░ी рдоाрдирд╡рддा рдХी рд╕ाрдЭा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै।
рдЗрд╕ рдоाрди्рдпрддा рдХे рдмाрдж—
- рд╕ाрд░рдиाрде рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдФрд░ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдк्рд░рдмंрдзрди рдкрд░ рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЕрдзिрдХ рдз्рдпाрди рджिрдпा рдЬाрдПрдЧा।
- рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдкрд░्рдпрдЯрди рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рдЗрд╕рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдФрд░ рдордЬрдмूрдд рд╣ोрдЧी।
- рдмौрдж्рдз рджेрд╢ों рддрдеा рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢ोрдз рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдХे рд╕ाрде рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХी рдирдИ рд╕ंрднाрд╡рдиाрдПँ рдмрдв़ेंрдЧी।
- рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдкीрдв़िрдпों рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХो рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рдоिрд▓ेрдЧी।
рд╕ाрд░рдиाрде рдХी рдпाрдд्рд░ा: рдПрдХ рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░, рдПрдХ рдЬीрд╡ंрдд рддीрд░्рде рдФрд░ рдПрдХ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдЕрдиुрднрд╡
рд╕ाрд░рдиाрде рдЙрди рд╡िрд░рд▓े рд╕्рдеाрдиों рдоें рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХрддा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдПрдХ рд╕ाрде рдЕрдиुрднрд╡ рдХिрдП рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдпрд╣ाँ рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧों рдоें рдХेрд╡рд▓ рдмौрдж्рдз рд╢्рд░рдж्рдзाрд▓ु рд╣ी рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░, рдкुрд░ाрддрдд्рд╡рд╡िрдж्, рд╢ोрдзрдХрд░्рддा, рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी, рдлोрдЯोрдЧ्рд░ाрдлрд░ рдФрд░ рджुрдиिрдпा рднрд░ рдХे рдкрд░्рдпрдЯрдХ рднी рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ोрддे рд╣ैं। рдпूрдиेрд╕्рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕ूрдЪी рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рдЗрд╕рдХी рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдкрд╣рдЪाрди рдФрд░ рднी рдордЬрдмूрдд рд╣ुрдИ рд╣ै।
рд╕ाрд░рдиाрде рдХрд╣ाँ рд╕्рдеिрдд рд╣ै?
рд╕ाрд░рдиाрде рднाрд░рдд рдХे рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рд░ाрдЬ्рдп рдоें рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी рд╢рд╣рд░ рд╕े рд▓рдЧрднрдЧ 10 рдХिрд▓ोрдоीрдЯрд░ рдЙрдд्рддрд░-рдкूрд░्рд╡ рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ै। рд╕рдб़рдХ рдоाрд░्рдЧ рд╕े рдпрд╣ाँ рдкрд╣ुँрдЪрдиा рдЖрд╕ाрди рд╣ै рдФрд░ рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी рд╢рд╣рд░ рд╕े рдЯैрдХ्рд╕ी, рдСрдЯो-рд░िрдХ्рд╢ा рддрдеा рд╕्рдеाрдиीрдп рдмрд╕ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдиिрдпрдоिрдд рдЖрд╡ाрдЧрдорди рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ै।
рдиिрдХрдЯрддрдо рдк्рд░рдоुрдЦ рдкрд░िрд╡рд╣рди рд╕ुрд╡िрдзाрдПँ—
| рд╕ुрд╡िрдзा | рд╡िрд╡рд░рдг |
|---|---|
| рдиिрдХрдЯрддрдо рд╢рд╣рд░ | рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी |
| рдиिрдХрдЯрддрдо рд░ेрд▓рд╡े рд╕्рдЯेрд╢рди | рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी рдЬंрдХ्рд╢рди рдПрд╡ं рдмрдиाрд░рд╕ рд░ेрд▓рд╡े рд╕्рдЯेрд╢рди |
| рдиिрдХрдЯрддрдо рд╣рд╡ाрдИ рдЕрдб्рдбा | рд▓ाрд▓ рдмрд╣ाрджुрд░ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╣рд╡ाрдИ рдЕрдб्рдбा (рдмाрдмрддрдкुрд░), рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी |
| рд╕рдб़рдХ рд╕ंрдкрд░्рдХ | рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрд╡ं рд░ाрдЬ्рдп рд░ाрдЬрдоाрд░्рдЧों рд╕े рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ |
рд╕ाрд░рдиाрде рдШूрдордиे рдХा рд╕рдмрд╕े рдЕрдЪ्рдЫा рд╕рдордп
рдпрдж्рдпрдкि рд╕ाрд░рдиाрде рд╡рд░्рд╖рднрд░ рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ рд╕े рдоाрд░्рдЪ рдХे рдмीрдЪ рдХा рд╕рдордп рд╕рдмрд╕े рдЕрдиुрдХूрд▓ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдЕрд╡рдзि рдоें рдоौрд╕рдо рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдХृрдд рд╕ुрд╣ाрд╡рдиा рд░рд╣рддा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдкुрд░ाрддाрдд्рд╡िрдХ рдкрд░िрд╕рд░ рдФрд░ рдЕрди्рдп рджрд░्рд╢рдиीрдп рд╕्рдерд▓ों рдХा рдн्рд░рдордг рдЖрд░ाрдо рд╕े рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।
рдмुрдж्рдз рдкूрд░्рдгिрдоा рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рдпрд╣ाँ рд╡िрд╢ेрд╖ рдзाрд░्рдоिрдХ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдЖрдпोрдЬिрдд рдХिрдП рдЬाрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рд╕рдордп рджेрд╢-рд╡िрджेрд╢ рд╕े рдмрдб़ी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдмौрдж्рдз рд╢्рд░рдж्рдзाрд▓ु рдФрд░ рдкрд░्рдпрдЯрдХ рд╕ाрд░рдиाрде рдкрд╣ुँрдЪрддे рд╣ैं।
рд╕ाрд░рдиाрде рдоें рдХ्рдпा-рдХ्рдпा рджेрдЦें?
рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕ंрдкрдд्рддि рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд╕ाрд░рдиाрде рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХрдИ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдерд▓ рд╣ैं।
- рдзрдоेрдЦ рд╕्рддूрдк
- рдЪौрдЦंрдбी рд╕्рддूрдк
- рдзрд░्рдорд░ाрдЬिрдХा рд╕्рддूрдк рдХे рдЕрд╡рд╢ेрд╖
- рдЕрд╢ोрдХ рд╕्рддंрдн рдХे рдЕрд╡рд╢ेрд╖
- рдкुрд░ाрддाрдд्рд╡िрдХ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ाрд▓рдп (рдЬрд╣ाँ рдЕрд╢ोрдХ рдХे рд╕िंрд╣ рд╢ीрд░्рд╖ рд╕рд╣िрдд рдЕрдиेрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоूрд░्рддिрдпाँ рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рд╣ैं)
- рдЖрдзुрдиिрдХ рдоूрд▓рдЧंрдз рдХुрдЯी рд╡िрд╣ाрд░
- рд╡िрднिрди्рди рджेрд╢ों рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдоिрдд рдмौрдж्рдз рдоंрджिрд░, рдЬैрд╕े рдеाрдИ, рдЬाрдкाрдиी, рддिрдм्рдмрддी, рд╢्рд░ीрд▓ंрдХाрдИ рдФрд░ рдо्рдпांрдоाрд░ рд╢ैрд▓ी рдХे рдоंрджिрд░
рдЗрди рд╕рднी рд╕्рдерд▓ों рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╕ाрд░рдиाрде рдЖрдЬ рднी рдПрдХ рдЬीрд╡ंрдд рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдмौрдж्рдз рдХेंрдж्рд░ рдмрдиा рд╣ुрдЖ рд╣ै।
рднाрд░рдд рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕ рдоाрди्рдпрддा рдХा рдХ्рдпा рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ै?
рдпूрдиेрд╕्рдХो рдХी рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕ूрдЪी рдоें рдХिрд╕ी рд╕्рдерд▓ рдХा рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ोрдиा рдХेрд╡рд▓ рд╕рдо्рдоाрди рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдирд╣ीं рд╣ोрддा, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рдЙрд╕ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХे рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рдХी рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╕्рд╡ीрдХृрддि рднी рд╣ै।
рд╕ाрд░рдиाрде рдХे рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рдмрдирдиे рд╕े рдХрдИ рд╕्рддрд░ों рдкрд░ рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़рдиे рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рд╣ै।
рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े, рдпрд╣ рднाрд░рдд рдХी рдмौрдж्рдз рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХो рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоंрдЪ рдкрд░ рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рд╕рд╢рдХ्рдд рдкрд╣рдЪाрди рджेрддा рд╣ै।
рд╢ोрдз рдПрд╡ं рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें, рдкुрд░ाрддрдд्рд╡, рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдХрд▓ा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдФрд░ рдмौрдж्рдз рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕े рдЬुрдб़े рд╢ोрдзрдХрд░्рддाрдУं рдХे рд▓िрдП рд╕ाрд░рдиाрде рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдФрд░ рдмрдв़ेрдЧा।
рдкрд░्рдпрдЯрди рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें, рджेрд╢-рд╡िрджेрд╢ рд╕े рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рдкрд░्рдпрдЯрдХों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рд╡ृрдж्рдзि рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рд╕्рдеाрдиीрдп рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдХो рднी рд▓ाрдн рдоिрд▓ рд╕рдХрддा рд╣ै।
рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े, рдЗрд╕ рдоाрди्рдпрддा рдХे рдмाрдж рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг, рджीрд░्рдШрдХाрд▓िрдХ рдк्рд░рдмंрдзрди рдФрд░ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХे рдк्рд░рддि рдЬрди-рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдХो рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рдоिрд▓ेрдЧा।
рд╕ाрд░рдиाрде рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдк्рд░ाрдЪीрди рдирдЧрд░ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдоाрдирд╡ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдЙрди рджुрд░्рд▓рдн рд╕्рдерд▓ों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै рдЬрд╣ाँ рд╡िрдЪाрд░ рдиे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХा рд░ूрдк рд▓िрдпा। рдпрд╣ीं рд╕े рдХрд░ुрдгा, рдордз्рдпрдо рдоाрд░्рдЧ рдФрд░ рдЕрд╣िंрд╕ा рдХा рд╡рд╣ рд╕ंрджेрд╢ рдк्рд░рд╕ाрд░िрдд рд╣ुрдЖ рдЬिрд╕рдиे рдПрд╢िрдпा рд╣ी рдирд╣ीं, рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдХे рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा।
рдпूрдиेрд╕्рдХो рдж्рд╡ाрд░ा 25 рдЬुрд▓ाрдИ 2026 рдХो рдЗрд╕े рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕ूрдЪी рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЗрд╕ рдмाрдд рдХी рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕्рд╡ीрдХृрддि рд╣ै рдХि рд╕ाрд░рдиाрде рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдХिрд╕ी рдПрдХ рджेрд╢ рдпा рдзрд░्рдо рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд╕्рддूрдк, рд╡िрд╣ाрд░, рдоंрджिрд░ рдФрд░ рдкुрд░ाрддाрдд्рд╡िрдХ рдЕрд╡рд╢ेрд╖ рдЖрдЬ рднी рдЙрд╕ рдЕрдоूрд▓्рдп рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХो рд╕ंрдЬोрдП рд╣ुрдП рд╣ैं, рдЬो рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдкीрдв़िрдпों рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░рдгा рдХा рд╕्рд░ोрдд рдмрдиी рд░рд╣ेрдЧी।
рдиीрдЪे рджी рдЧрдИ рддाрд▓िрдХा рдпूрдиेрд╕्рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рдХेंрдж्рд░ рдХे рдЖрдзिрдХाрд░िрдХ рдЕрднिрд▓ेрдЦों рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рддैрдпाрд░ рдХी рдЧрдИ рд╣ै। рдЗрд╕рдоें 25 рдЬुрд▓ाрдИ 2026 рдХो рд╕ाрд░рдиाрде рдХे рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рднाрд░рдд рдХे рд╕рднी 45 рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕्рдерд▓ рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं।
рднाрд░рдд рдХे 45 рдпूрдиेрд╕्рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕्рдерд▓ (1983–2026)
| рдХ्рд░. | рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕्рдерд▓ | рд░ाрдЬ्рдп/рдХेंрдж्рд░ рд╢ाрд╕िрдд рдк्рд░рджेрд╢ | рд╢्рд░ेрдгी | рд╡рд░्рд╖ |
|---|---|---|---|---|
| 1 | рдЕрдЬंрддा рдЧुрдлाрдПँ | рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 1983 |
| 2 | рдПрд▓ोрд░ा рдЧुрдлाрдПँ | рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 1983 |
| 3 | рдЖрдЧрд░ा рдХिрд▓ा | рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 1983 |
| 4 | рддाрдЬрдорд╣рд▓ | рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 1983 |
| 5 | рдХोрдгाрд░्рдХ рд╕ूрд░्рдп рдоंрджिрд░ | рдУрдбिрд╢ा | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 1984 |
| 6 | рдорд╣ाрдмрд▓ीрдкुрд░рдо рдХे рд╕्рдоाрд░рдХ рд╕рдоूрд╣ | рддрдоिрд▓рдиाрдбु | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 1984 |
| 7 | рдХाрдЬ़ीрд░ंрдЧा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди | рдЕрд╕рдо | рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ | 1985 |
| 8 | рдоाрдирд╕ рд╡рди्рдпрдЬीрд╡ рдЕрднрдпाрд░рдг्рдп | рдЕрд╕рдо | рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ | 1985 |
| 9 | рдХेрд╡рд▓ाрджेрд╡ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди | рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди | рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ | 1985 |
| 10 | рдЧोрд╡ा рдХे рдЪрд░्рдЪ рдПрд╡ं рдХॉрди्рд╡ेंрдЯ | рдЧोрд╡ा | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 1986 |
| 11 | рдЦрдЬुрд░ाрд╣ो рд╕्рдоाрд░рдХ рд╕рдоूрд╣ | рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 1986 |
| 12 | рд╣рдо्рдкी рд╕्рдоाрд░рдХ рд╕рдоूрд╣ | рдХрд░्рдиाрдЯрдХ | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 1986 |
| 13 | рдлрддेрд╣рдкुрд░ рд╕ीрдХрд░ी | рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 1986 |
| 14 | рдкрдЯ्рдЯрджрдХрд▓ рд╕्рдоाрд░рдХ рд╕рдоूрд╣ | рдХрд░्рдиाрдЯрдХ | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 1987 |
| 15 | рдПрд▓िрдлेंрдЯा рдЧुрдлाрдПँ | рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 1987 |
| 16 | рдорд╣ाрди рдЬीрд╡िрдд рдЪोрд▓ рдоंрджिрд░ | рддрдоिрд▓рдиाрдбु | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 1987 (2004 рдоें рд╡िрд╕्рддाрд░) |
| 17 | рд╕ुंрджрд░рдмрди рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди | рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓ | рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ | 1987 |
| 18 | рдиंрджा рджेрд╡ी рдПрд╡ं рдлूрд▓ों рдХी рдШाрдЯी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди | рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб | рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ | 1988 (2005 рдоें рд╡िрд╕्рддाрд░) |
| 19 | рд╕ाँрдЪी рдХे рдмौрдж्рдз рд╕्рдоाрд░рдХ | рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 1989 |
| 20 | рд╣ुрдоाрдпूँ рдХा рдордХрдмрд░ा | рджिрд▓्рд▓ी | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 1993 |
| 21 | рдХुрддुрдм рдоीрдиाрд░ рдПрд╡ं рдЙрд╕рдХे рд╕्рдоाрд░рдХ | рджिрд▓्рд▓ी | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 1993 |
| 22 | рднाрд░рдд рдХे рдкрд░्рд╡рддीрдп рд░ेрд▓рдоाрд░्рдЧ | рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓, рддрдоिрд▓рдиाрдбु, рд╣िрдоाрдЪрд▓ рдк्рд░рджेрд╢ | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 1999 (2005, 2008 рдоें рд╡िрд╕्рддाрд░) |
| 23 | рдорд╣ाрдмोрдзि рдоंрджिрд░ рдкрд░िрд╕рд░, рдмोрдзрдЧрдпा | рдмिрд╣ाрд░ | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 2002 |
| 24 | рднीрдордмेрдЯрдХा рд╢ैрд▓ाрд╢्рд░рдп | рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 2003 |
| 25 | рдЪंрдкाрдиेрд░–рдкाрд╡ाрдЧрдв़ рдкुрд░ाрддाрдд्рд╡िрдХ рдЙрдж्рдпाрди | рдЧुрдЬрд░ाрдд | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 2004 |
| 26 | рдЫрдд्рд░рдкрддि рд╢िрд╡ाрдЬी рдорд╣ाрд░ाрдЬ рдЯрд░्рдоिрдирд╕ | рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 2004 |
| 27 | рд▓ाрд▓ рдХिрд▓ा рдкрд░िрд╕рд░ | рджिрд▓्рд▓ी | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 2007 |
| 28 | рдЬंрддрд░ рдоंрддрд░, рдЬрдпрдкुрд░ | рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 2010 |
| 29 | рдкрд╢्рдЪिрдоी рдШाрдЯ | рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░, рдЧोрд╡ा, рдХрд░्рдиाрдЯрдХ, рдХेрд░рд▓, рддрдоिрд▓рдиाрдбु | рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ | 2012 |
| 30 | рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рдкрд╣ाрдб़ी рджुрд░्рдЧ | рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 2013 |
| 31 | рд░ाрдиी-рдХी-рд╡ाрд╡ | рдЧुрдЬрд░ाрдд | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 2014 |
| 32 | рдЧ्рд░ेрдЯ рд╣िрдоाрд▓рдпрди рдиेрд╢рдирд▓ рдкाрд░्рдХ | рд╣िрдоाрдЪрд▓ рдк्рд░рджेрд╢ | рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ | 2014 |
| 33 | рдиाрд▓ंрджा рдорд╣ाрд╡िрд╣ाрд░ | рдмिрд╣ाрд░ | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 2016 |
| 34 | рд▓े рдХोрд░्рдмुрдЬ़िрдП рдХा рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХाрд░्рдп (рдХैрдкिрдЯрд▓ рдХॉрдо्рдк्рд▓ेрдХ्рд╕, рдЪंрдбीрдЧрдв़) | рдЪंрдбीрдЧрдв़ | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ (рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп) | 2016 |
| 35 | рдЕрд╣рдорджाрдмाрдж рдХा рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдирдЧрд░ | рдЧुрдЬрд░ाрдд | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 2017 |
| 36 | рдоुंрдмрдИ рдХे рд╡िрдХ्рдЯोрд░िрдпрди рдЧोрдеिрдХ рдПрд╡ं рдЖрд░्рдЯ рдбेрдХो рдПрди्рд╕ेрдо्рдмрд▓ | рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 2018 |
| 37 | рдЬрдпрдкुрд░ рд╢рд╣рд░ | рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 2019 |
| 38 | рдзोрд▓ाрд╡ीрд░ा: рдПрдХ рд╣рдб़рдк्рдкा рдирдЧрд░ | рдЧुрдЬрд░ाрдд | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 2021 |
| 39 | рдХाрдХрддीрдп рд░ुрдж्рд░ेрд╢्рд╡рд░ (рд░ाрдордк्рдкा) рдоंрджिрд░ | рддेрд▓ंрдЧाрдиा | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 2021 |
| 40 | рд╢ांрддिрдиिрдХेрддрди | рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓ | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 2023 |
| 41 | рд╣ोрдпрд╕рд▓ा рдХे рдкрд╡िрдд्рд░ рд╕्рдоाрд░рдХ рд╕рдоूрд╣ | рдХрд░्рдиाрдЯрдХ | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 2023 |
| 42 | рдоोрдЗрджрдо – рдЕрд╣ोрдо рд░ाрдЬрд╡ंрд╢ рдХी рд╕рдоाрдзिрдпाँ | рдЕрд╕рдо | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 2024 |
| 43 | рдорд░ाрдаा рд╕ैрди्рдп рдкрд░िрджृрд╢्рдп (Maratha Military Landscapes of India) | рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдПрд╡ं рддрдоिрд▓рдиाрдбु* | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 2025 |
| 44 | рдк्рд░ाрдЪीрди рдмौрдж्рдз рд╕्рдерд▓, рд╕ाрд░рдиाрде | рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ | рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 2026 |
| 45 | (рдпूрдиेрд╕्рдХो рдХी 2026 рд╕ूрдЪी рдоें рдХुрд▓ рд╕ंрдЦ्рдпा 45 рд╣ै; рд╕ाрд░рдиाрде рдХे рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рдЕрдж्рдпрддрди рдЧрдгрдиा рдкूрд░्рдг рд╣ोрддी рд╣ै।) | — | — | — |
рд╢्рд░ेрдгीрд╡ाрд░ рд╕ाрд░ांрд╢
| рд╢्рд░ेрдгी | рд╕ंрдЦ्рдпा |
|---|---|
| рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ | 37 |
| рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ | 7 |
| рдоिрд╢्рд░िрдд | 1 |
| рдХुрд▓ | 45 |
рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрд░ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕्рдеिрддि
| рд░ाрдЬ्рдп | рд╕ंрдЦ्рдпा |
|---|---|
| рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ | 6+ |
| рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ | 4 |
| рдХрд░्рдиाрдЯрдХ | 4 |
| рдЧुрдЬрд░ाрдд | 4 |
| рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди | 4 |
| рддрдоिрд▓рдиाрдбु | 4 |
| рджिрд▓्рд▓ी | 3 |
| рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ | 3 |
рдз्рдпाрди рд░рдЦें рдХि Maratha Military Landscapes of India рдПрдХ Serial Property рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдШрдЯрдХ рдПрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд░ाрдЬ्рдпों рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ैं। рд╕ाрд░рдиाрде рдХे рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рднाрд░рдд рдХे рдХुрд▓ рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕्рдерд▓ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 45 рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै।
рдЕрдХ्рд╕рд░ рдкूрдЫे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░рд╢्рди (FAQs)
1. рд╕ाрд░рдиाрде рдХो рдпूрдиेрд╕्рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕ूрдЪी рдоें рдХрдм рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा?
25 рдЬुрд▓ाрдИ 2026 рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕рдоिрддि рдХे 48рд╡ें рд╕рдд्рд░ рдХे рджौрд░ाрди рд╕ाрд░рдиाрде рдХो рдпूрдиेрд╕्рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕ूрдЪी рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा।
2. рд╕ाрд░рдиाрде рднाрд░рдд рдХा рдХौрди-рд╕ा рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕्рдерд▓ рд╣ै?
рд╕ाрд░рдиाрде рднाрд░рдд рдХा 45рд╡ाँ рдпूрдиेрд╕्рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕्рдерд▓ рд╣ै।
3. рд╕ाрд░рдиाрде рдХिрд╕ рд░ाрдЬ्рдп рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ै?
рд╕ाрд░рдиाрде рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी рдЬिрд▓े рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ै।
4. рд╕ाрд░рдиाрде рдХ्рдпों рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै?
рдпрд╣ीं рднрдЧрд╡ाрди рдмुрдж्рдз рдиे рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рдмाрдж рдЕрдкрдиा рдкрд╣рд▓ा рдЙрдкрджेрд╢ рджिрдпा рдеा, рдЬिрд╕े рдзрд░्рдордЪрдХ्рд░ рдк्рд░рд╡рд░्рддрди рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।
5. рд╕ाрд░рдиाрде рдХिрд╕ рдпूрдиेрд╕्рдХो рдоाрдирджंрдб рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ुрдЖ?
рд╕ाрд░рдиाрде рдХो рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдоाрдирджंрдб (iii) рдФрд░ (vi) рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕ूрдЪी рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा।
6. рд╕ाрд░рдиाрде рдХे рдк्рд░ाрдЪीрди рдиाрдо рдХ्рдпा рд╣ैं?
рд╕ाрд░рдиाрде рдХो рдк्рд░ाрдЪीрди рдЧ्рд░ंрдеों рдоें рдЛрд╖िрдкрддрди, рдЗрд╕िрдкрддрди (рдкाрд▓ी: рдЗрд╕िрдкрддрди/рдЗрд╕िрдкрддрдиा) рдФрд░ рдоृрдЧрджाрд╡ (рдкाрд▓ी: рдоिрдЧрджाрдп) рдХे рдиाрдо рд╕े рднी рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।
7. рд╕ाрд░рдиाрде рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕ंрдкрдд्рддि рдХे рдоुрдЦ्рдп рднाрдЧ рдХौрди-рдХौрди рд╕े рд╣ैं?
рдЗрд╕ Serial Property рдХे рджो рдк्рд░рдоुрдЦ рдШрдЯрдХ рд╣ैं—рдЪौрдЦंрдбी рд╕्рддूрдк рдФрд░ рд╕ाрд░рдиाрде рдХे рдкुрд░ाрддाрдд्рд╡िрдХ рдЕрд╡рд╢ेрд╖।
8. рдзрдоेрдЦ рд╕्рддूрдк рдХा рдХ्рдпा рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ै?
рдзрдоेрдЦ рд╕्рддूрдк рдЙрд╕ рд╕्рдеाрди рдХी рд╕्рдоृрддि рд╕े рдЬुрдб़ा рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдЬрд╣ाँ рднрдЧрд╡ाрди рдмुрдж्рдз рдиे рдЕрдкрдиा рдк्рд░рдердо рдЙрдкрджेрд╢ рджिрдпा рдеा।
9. рдХ्рдпा рдЕрд╢ोрдХ рд╕्рддंрдн рдХा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдк्рд░рддीрдХ рд╕े рд╕ंрдмंрдз рд╣ै?
рд╣ाँ। рд╕ाрд░рдиाрде рдХे рдЕрд╢ोрдХ рд╕्рддंрдн рдХा рд╕िंрд╣ рд╢ीрд░्рд╖ (Lion Capital) рднाрд░рдд рдХा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै।
10. рд╕ाрд░рдиाрде рдШूрдордиे рдХा рд╕рдмрд╕े рдЕрдЪ्рдЫा рд╕рдордп рдХौрди-рд╕ा рд╣ै?
рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ рд╕े рдоाрд░्рдЪ рдХे рдмीрдЪ рдХा рд╕рдордп рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рд╕рдмрд╕े рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।
рд╕ंрджрд░्рдн (References)
- UNESCO World Heritage Centre – Ancient Buddhist Site of Sarnath (Official World Heritage List, Inscription 2026)
- UNESCO World Heritage Committee, 48th Session (Busan, Republic of Korea), July 2026
- Archaeological Survey of India (ASI)
- UNESCO New Delhi Regional Office – Official Press Release (25 July 2026)
- Vinaya Pitaka (Mah─Бvagga)
- Saс╣Гyutta Nik─Бya (Dhammacakkappavattana Sutta)
- Xuanzang, Great Tang Records on the Western Regions
- Faxian, A Record of Buddhist Kingdoms

Comments
Post a Comment