Sarnath UNESCO World Heritage Site 2026: рднाрд░рдд рдХा 45рд╡ाँ рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕्рдерд▓ рдмрдиा рд╕ाрд░рдиाрде, рдЬाрдиें рдкूрд░ा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдФрд░ рдорд╣рдд्рд╡

рднाрд░рдд рдХा 45рд╡ाँ рдпूрдиेрд╕्рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕्рдерд▓ рдмрдиा рд╕ाрд░рдиाрде (Sarnath UNESCO World Heritage): рдмुрдж्рдз рдХे рдк्рд░рдердо рдЙрдкрджेрд╢ рдХी рдкाрд╡рди рднूрдоि рдХो рдоिрд▓ी рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдоाрди्рдпрддा

рд╕ाрд░рдиाрде: рдЬрд╣ाँ рд╕े рдХрд░ुрдгा, рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдордз्рдпрдо рдоाрд░्рдЧ рдХी рдЖрд╡ाрдЬ़ рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪी

Sarnath UNESCO World Heritage | рд╕ाрд░рдиाрде рдпूрдиेрд╕्рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕्рдерд▓ —  рднाрд░рдд рдХे рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдоें рд╕्рдеिрдд рдк्рд░ाрдЪीрди рдмौрдж्рдз рд╕्рдерд▓ рд╕ाрд░рдиाрде рдХो 25 рдЬुрд▓ाрдИ 2026 рдХो рджрдХ्рд╖िрдг рдХोрд░िрдпा рдХे рдмुрд╕ाрди рдоें рдЖрдпोрдЬिрдд рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕рдоिрддि рдХे 48рд╡ें рд╕рдд्рд░ рдХे рджौрд░ाрди рдЖрдзिрдХाрд░िрдХ рддौрд░ рдкрд░ рднाрд░рдд рдХे 45рд╡ें рдпूрдиेрд╕्рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕्рдерд▓ рдХे рд░ूрдк рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा рдеा।

рд▓рдЧрднрдЧ рдвाрдИ рд╣рдЬाрд░ рд╡рд░्рд╖ों рд╕े рд╕ाрд░рдиाрде рдмौрдж्рдз рд╢्рд░рдж्рдзाрд▓ुрдУं, рдпाрдд्рд░िрдпों, рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдФрд░ рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ों рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░рдгा рдХा рдХेंрдж्рд░ рдмрдиा рд╣ुрдЖ рд╣ै। рдпрд╣ाँ рдХे рд╕्рддूрдк, рд╡िрд╣ाрд░, рдоंрджिрд░ рдФрд░ рдкुрд░ाрддाрдд्рд╡िрдХ рдЕрд╡рд╢ेрд╖ рдХेрд╡рд▓ рдИंрдЯ-рдкрдд्рдерд░ рдХी рд╕ंрд░рдЪрдиाрдПँ рдирд╣ीं рд╣ैं, рдмрд▓्рдХि рд╡े рдЙрд╕ рдмौрдж्рдзिрдХ рдФрд░ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХे рдЬीрд╡ंрдд рдк्рд░рдоाрдг рд╣ैं рдЬिрд╕рдиे рдоाрдирд╡ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдЧрд╣рд░ा рдк्рд░рднाрд╡ рдЫोрдб़ा।

рдЗрд╕ी рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХрд░рддे рд╣ुрдП 25 рдЬुрд▓ाрдИ 2026 рдХो рджрдХ्рд╖िрдг рдХोрд░िрдпा рдХे рдмुрд╕ाрди рдоें рдЖрдпोрдЬिрдд рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕рдоिрддि (World Heritage Committee) рдХे 48рд╡ें рд╕рдд्рд░ рдоें рдпूрдиेрд╕्рдХो рдиे "рдк्рд░ाрдЪीрди рдмौрдж्рдз рд╕्рдерд▓ рд╕ाрд░рдиाрде" (Ancient Buddhist Site of Sarnath) рдХो рдЕрдкрдиी рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕ूрдЪी (World Heritage List) рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा। рдЗрд╕ рдиिрд░्рдгрдп рдХे рд╕ाрде рднाрд░рдд рдХे рдпूрдиेрд╕्рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕्рдерд▓ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдмрдв़рдХрд░ 45 рд╣ो рдЧрдИ।

рднाрд░рдд рдХा 45рд╡ाँ рдпूрдиेрд╕्рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕्рдерд▓ рдмрдиा рд╕ाрд░рдиाрде (Sarnath UNESCO World Heritage):

рдпрд╣ рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХा 4рдеा рдпूрдиेрд╕्рдХो рд╕्рдерд▓ рд╣ै (рддाрдЬрдорд╣рд▓, рдЖрдЧрд░ा рдХा рдХिрд▓ा рдФрд░ рдлрддेрд╣рдкुрд░ рд╕ीрдХрд░ी рдХे рд╕ाрде) рдФрд░ рдЬुрд▓ाрдИ 1998 рдоें рдЕрд╕्рдеाрдпी рд╕ूрдЪी (Tentative List) рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ोрдиे рдХे рд▓ंрдмे рд╕рдордп рдмाрдж рдЗрд╕े рдпрд╣ рджрд░्рдЬा рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ुрдЖ рд╣ै।

рдпрд╣ рдоाрди्рдпрддा рдХेрд╡рд▓ рднाрд░рдд рдХे рд▓िрдП рд╕рдо्рдоाрди рдХी рдмाрдд рдирд╣ीं рд╣ै, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рдкूрд░ी рдоाрдирд╡рддा рдХी рд╕ाрдЭा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХी рджिрд╢ा рдоें рднी рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдХрджрдо рд╣ै। рдпूрдиेрд╕्рдХो рдХी рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕ूрдЪी рдоें рдХेрд╡рд▓ рдЙрди्рд╣ीं рд╕्рдерд▓ों рдХो рд╕्рдеाрди рдоिрд▓рддा рд╣ै рдЬिрди्рд╣ें "Outstanding Universal Value (OUV)", рдЕрд░्рдеाрдд рдРрд╕ा рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ो рдЬो рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕ीрдоाрдУं рд╕े рдкрд░े рд╕рдорд╕्рдд рдоाрдирд╡рддा рдХे рд▓िрдП рдоूрд▓्рдпрд╡ाрди рдоाрдиा рдЬाрдП।


рдХुрдЫ рд╕्рдеाрди рдХेрд╡рд▓ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рдирд╣ीं рд╣ोрддे, рд╡े рдоाрдирд╡ рд╕рдн्рдпрддा рдХी рджिрд╢ा рдмрджрд▓рдиे рд╡ाрд▓े рд╕ाрдХ्рд╖ी рдмрди рдЬाрддे рд╣ैं। рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी рдХे рдиिрдХрдЯ рд╕्рдеिрдд рд╕ाрд░рдиाрде рдРрд╕ा рд╣ी рдПрдХ рдкрд╡िрдд्рд░ рдФрд░ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╕्рдерд▓ рд╣ै। рдпрд╣ी рд╡рд╣ рднूрдоि рд╣ै рдЬрд╣ाँ рднрдЧрд╡ाрди рдмुрдж्рдз рдиे рдмोрдзрдЧрдпा рдоें рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рдмाрдж рдЕрдкрдиा рдкрд╣рд▓ा рдЙрдкрджेрд╢ рджिрдпा рдеा। рдЗрд╕ рдЙрдкрджेрд╢ рдиे рдХेрд╡рд▓ рдкाँрдЪ рд╢िрд╖्рдпों рдХा рдоाрд░्рдЧрджрд░्рд╢рди рдирд╣ीं рдХिрдпा, рдмрд▓्рдХि рдХрд░ुрдгा, рдЕрд╣िंрд╕ा, рдЖрдд्рдоाрдиुрд╢ाрд╕рди рдФрд░ рдордз्рдпрдо рдоाрд░्рдЧ рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рдПрдХ рдРрд╕ी рдкрд░ंрдкрд░ा рдХी рдиींрд╡ рд░рдЦी рдЬिрд╕рдиे рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рдПрд╢िрдпा рд╕рд╣िрдд рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рдЕрдиेрдХ рджेрд╢ों рдХी рд╕ंрд╕्рдХृрддि, рджрд░्рд╢рди рдФрд░ рд╕рдоाрдЬ рдХो рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा।

рдПрдХ рдирдЬ़рд░ рдоें рд╕ाрд░рдиाрде рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕्рдерд▓ (Quick Facts)

рд╡िрд╡рд░рдг рдЬाрдирдХाрд░ी
рдЖрдзिрдХाрд░िрдХ рдиाрдо Ancient Buddhist Site of Sarnath
рд╕्рдеाрди рд╕ाрд░рдиाрде, рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी, рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢, рднाрд░рдд
рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕ूрдЪी рдоें рд╢ाрдоिрд▓ 25 рдЬुрд▓ाрдИ 2026
рдШोрд╖рдгा рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕рдоिрддि рдХा 48рд╡ाँ рд╕рдд्рд░, рдмुрд╕ाрди (рджрдХ्рд╖िрдг рдХोрд░िрдпा)
рднाрд░рдд рдХा рдХ्рд░рдо 45рд╡ाँ рдпूрдиेрд╕्рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕्рдерд▓
рд╢्рд░ेрдгी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ (Cultural Heritage)
рдк्рд░рдХाрд░ Serial Property
UNESCO рдоाрдирджंрдб (iii) рдФрд░ (vi)
рдоुрдЦ्рдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░рдлрд▓ 8.05 рд╣ेрдХ्рдЯेрдпрд░
рдмрдлрд░ рдЬ़ोрди 72.2 рд╣ेрдХ्рдЯेрдпрд░
Dossier Number 927

рд╕ाрд░рдиाрде рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рдХा рджрд░्рдЬा рдХ्рдпों рдоिрд▓ा?

рдпूрдиेрд╕्рдХो рдХिрд╕ी рднी рд╕्рдерд▓ рдХो рдХेрд╡рд▓ рдЙрд╕рдХी рдк्рд░ाрдЪीрдирддा рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рдШोрд╖िрдд рдирд╣ीं рдХрд░рддा। рдЗрд╕рдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рд╕िрдж्рдз рд╣ोрдиा рдЖрд╡рд╢्рдпрдХ рд╣ै рдХि рд╡рд╣ рд╕्рдеाрди рдоाрдирд╡ рдЗрддिрд╣ाрд╕, рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдпा рд╕рдн्рдпрддा рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдоें рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рдпोрдЧрджाрди рд░рдЦрддा рд╣ो।

рд╕ाрд░рдиाрде рдЗрд╕ рдХрд╕ौрдЯी рдкрд░ рдЕрдиेрдХ рд╕्рддрд░ों рдкрд░ рдЦрд░ा рдЙрддрд░рддा рд╣ै।

рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े, рдпрд╣ी рд╡рд╣ рд╕्рдеाрди рд╣ै рдЬрд╣ाँ рднрдЧрд╡ाрди рдмुрдж्рдз рдиे рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рдмाрдж рдЕрдкрдиा рдкрд╣рд▓ा рдЙрдкрджेрд╢ рджिрдпा। рдмौрдж्рдз рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдЗрд╕ рдШрдЯрдиा рдХो рдзрд░्рдордЪрдХ्рд░ рдк्рд░рд╡рд░्рддрди (Turning of the Wheel of Dharma) рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै। рдпрд╣ीं рд╕े рдмौрдж्рдз рд╕ंрдШ рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ीं рд╕े рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рдХे рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХी рд╢ुрд░ुрдЖрдд рд╣ुрдИ।

рджूрд╕рд░ा, рд╕ाрд░рдиाрде рд╕рджिрдпों рддрдХ рдмौрдж्рдз рд╢िрдХ्рд╖ा, рджрд░्рд╢рди, рдХрд▓ा рдФрд░ рддीрд░्рдердпाрдд्рд░ा рдХा рдк्рд░рдоुрдЦ рдХेंрдж्рд░ рдмрдиा рд░рд╣ा। рдоौрд░्рдп, рдХुрд╖ाрдг, рдЧुрдк्рдд, рдкाрд▓ рдФрд░ рдЧрд╣рдб़рд╡ाрд▓ рдХाрд▓ рд╕рд╣िрдд рд╡िрднिрди्рди рдпुрдЧों рдоें рдпрд╣ाँ рд╕्рддूрдкों, рд╡िрд╣ाрд░ों рдФрд░ рдоंрджिрд░ों рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рд╣ुрдЖ, рдЬिрдирдХे рдЕрд╡рд╢ेрд╖ рдЖрдЬ рднी рдЙрд╕ рд╕рдоृрдж्рдз рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рдХी рдЧрд╡ाрд╣ी рджेрддे рд╣ैं।

рддीрд╕рд░ा, рдпрд╣ाँ рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рд╕्рдоाрд░рдХ рдХेрд╡рд▓ рдзाрд░्рдоिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े рд╣ी рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рднाрд░рддीрдп рд╕्рдеाрдкрдд्рдп, рдоूрд░्рддिрдХрд▓ा рдФрд░ рдкुрд░ाрддрдд्рд╡ рдХे рдЕрдз्рдпрдпрди рдХे рд▓िрдП рднी рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ैं। рдЗрди рдЕрд╡рд╢ेрд╖ों рд╕े рдмौрдж्рдз рдХрд▓ा рдФрд░ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХे рдХрдИ рдЪрд░рдгों рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

рдЗрди्рд╣ीं рдХाрд░рдгों рд╕े рдпूрдиेрд╕्рдХो рдиे рд╕ाрд░рдиाрде рдХो рдоाрдирджंрдб (iii) рдФрд░ рдоाрдирджंрдб (vi) рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕ूрдЪी рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा।


рдпूрдиेрд╕्рдХो рдХे рдоाрдирджंрдб (iii) рдФрд░ (vi) рдХा рдЕрд░्рде рдХ्рдпा рд╣ै?

рд╕ाрд░рдиाрде рдХो рдЬिрди рджो рдоाрдирджंрдбों рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕ूрдЪी рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा, рд╡े рдЗрд╕рдХे рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рддे рд╣ैं।

рдоाрдирджंрдб (iii)

рдпрд╣ рдЙрди рд╕्рдерд▓ों рдкрд░ рд▓ाрдЧू рд╣ोрддा рд╣ै рдЬो рдХिрд╕ी рдЬीрд╡िрдд рдпा рд╡िрд▓ुрдк्рдд рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рдЕрдерд╡ा рд╕рдн्рдпрддा рдХा рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рдФрд░ рдЕрдж्рд╡िрддीрдп рдк्рд░рдоाрдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ैं।

рд╕ाрд░рдиाрде рд▓рдЧрднрдЧ рдвाрдИ рд╕рд╣рд╕्рд░ाрдм्рджिрдпों рд╕े рдмौрдж्рдз рдкрд░ंрдкрд░ा рдХी рдиिрд░ंрддрд░рддा, рдЙрд╕рдХे рдзाрд░्рдоिрдХ рдЬीрд╡рди, рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै।

рдоाрдирджंрдб (vi)

рдпрд╣ рдЙрди рд╕्рдерд▓ों рдХे рд▓िрдП рд╣ै рдЬो рд╡िрд╢्рд╡ рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдзाрд░्рдоिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं, рд╡िрдЪाрд░рдзाрд░ाрдУं рдпा рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдШрдЯрдиाрдУं рд╕े рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЬुрдб़े рд╣ों।

рд╕ाрд░рдиाрде рдХा рд╕ंрдмंрдз рднрдЧрд╡ाрди рдмुрдж्рдз рдХे рдк्рд░рдердо рдЙрдкрджेрд╢ рдФрд░ рдзрд░्рдордЪрдХ्рд░ рдк्рд░рд╡рд░्рддрди рдЬैрд╕ी рд╡िрд╢्рд╡ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдШрдЯрдиा рд╕े рд╣ै। рдпрд╣ी рдХाрд░рдг рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдХिрд╕ी рдПрдХ рджेрд╢ рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╣ै।


рдпूрдиेрд╕्рдХो рдиे рдХ्рдпा рдХрд╣ा?

рдШोрд╖рдгा рдХे рдмाрдж рджрдХ्рд╖िрдг рдПрд╢िрдпा рдХे рд▓िрдП рдпूрдиेрд╕्рдХो рдХ्рд╖ेрдд्рд░ीрдп рдХाрд░्рдпाрд▓рдп рдХे рдиिрджेрд╢рдХ рдПрд╡ं рдк्рд░рддिрдиिрдзि рдЯिрдо рдХрд░्рдЯिрд╕ рдиे рдХрд╣ा рдХि рд╕ाрд░рдиाрде рдкिрдЫрд▓े рдвाрдИ рд╣рдЬाрд░ рд╡рд░्рд╖ों рд╕े рд╡िрд╢्рд╡рднрд░ рдХे рдмौрдж्рдзों рдХे рд▓िрдП рд╢्рд░рдж्рдзा рдФрд░ рдк्рд░ेрд░рдгा рдХा рдХेंрдж्рд░ рд░рд╣ा рд╣ै। рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЗрд╕े рдХрд░ुрдгा, рдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рд╢ांрддि рдХे рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ рд╕ंрджेрд╢ рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдмрддाрддे рд╣ुрдП рдХрд╣ा рдХि рдЗрд╕ рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХा рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рд╡рд░्рддрдоाрди рдФрд░ рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдкीрдв़िрдпों рдХी рд╕ाрдЭा рдЬिрдо्рдоेрджाрд░ी рд╣ै।

рдпрд╣ рд╡рдХ्рддрд╡्рдп рдХेрд╡рд▓ рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рдмрдзाрдИ рдирд╣ीं рдеा, рдмрд▓्рдХि рдЗрд╕ рдмाрдд рдХी рдкुрд╖्рдЯि рднी рдеी рдХि рд╕ाрд░рдиाрде рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдХिрд╕ी рдПрдХ рдзрд░्рдо рдпा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд╣ै। рдпрд╣ рдкूрд░ी рдоाрдирд╡ рд╕рдн्рдпрддा рдХी рд╕ाрдЭा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╣ै।


рд╕ाрд░рдиाрде рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕: рдЬрд╣ाँ рд╕े рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рдХी рдирдИ рдпाрдд्рд░ा рд╢ुрд░ू рд╣ुрдИ

рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рдХुрдЫ рдШрдЯрдиाрдПँ рдХेрд╡рд▓ рдЕрдкрдиे рд╕рдордп рдХो рдирд╣ीं рдмрджрд▓рддीं, рдмрд▓्рдХि рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдкीрдв़िрдпों рдХे рд╡िрдЪाрд░ рдФрд░ рдЬीрд╡рди-рджृрд╖्рдЯि рдХो рднी рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХрд░рддी рд╣ैं। рд╕ाрд░рдиाрде рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдРрд╕ी рд╣ी рдПрдХ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдШрдЯрдиा рд╕े рдЬुрдб़ा рд╣ै। рдпрд╣ी рд╡рд╣ рд╕्рдеाрди рд╣ै рдЬрд╣ाँ рднрдЧрд╡ाрди рдмुрдж्рдз рдиे рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рдмाрдж рдкрд╣рд▓ी рдмाрд░ рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрднрд╡ рдХो рд╢рдм्рдж рджिрдП рдФрд░ рдоाрдирд╡ рдЬीрд╡рди рдХे рджुःрдЦ, рдЙрд╕рдХे рдХाрд░рдг рддрдеा рдоुрдХ्рддि рдХे рдоाрд░्рдЧ рдХी рд╡्рдпाрдЦ्рдпा рдХी। рдмौрдж्рдз рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдЗрд╕ рдШрдЯрдиा рдХो рдзрд░्рдордЪрдХ्рд░ рдк्рд░рд╡рд░्рддрди (Dhammacakkappavattana) рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै, рдЬिрд╕े рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рдХी рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╢ुрд░ुрдЖрдд рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।


рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рдмाрдж рдмुрдж्рдз рд╕ाрд░рдиाрде рдХ्рдпों рдЖрдП?

рдмौрдж्рдз рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рд░ाрдЬрдХुрдоाрд░ рд╕िрдж्рдзाрд░्рде рдиे рд▓рдЧрднрдЧ 35 рд╡рд░्рд╖ рдХी рдЖрдпु рдоें рдмोрдзрдЧрдпा рдоें рдмोрдзि рд╡ृрдХ्рд╖ рдХे рдиीрдЪे рдЧрд╣рди рд╕ाрдзрдиा рдХे рдмाрдж рд╕рдо्рдпрдХ् рд╕рдо्рдмोрдзि (рдкूрд░्рдг рдЬ्рдЮाрди) рдк्рд░ाрдк्рдд рдХी। рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдХुрдЫ рд╕рдордп рддрдХ рдЕрдкрдиे рдЕрдиुрднрд╡ рдкрд░ рдордирди рдХिрдпा।

рдЗрд╕рдХे рдмाрдж рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЙрди рдкाँрдЪ рддрдкрд╕्рд╡िрдпों рдХो рдЦोрдЬрдиे рдХा рдиिрд╢्рдЪрдп рдХिрдпा, рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдХрдаोрд░ рддрдкрд╕्рдпा рдХे рджिрдиों рдоें рдЙрдирдХा рд╕ाрде рджिрдпा рдеा, рд▓ेрдХिрди рдЬрдм рд╕िрдж्рдзाрд░्рде рдиे рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рддрдк рдХा рдоाрд░्рдЧ рдЫोрдб़рдХрд░ рдордз्рдпрдо рдоाрд░्рдЧ рдЕрдкрдиाрдпा, рддрдм рд╡े рдЙрди्рд╣ें рдЫोрдб़рдХрд░ рдЪрд▓े рдЧрдП рдеे। рдпे рдкाँрдЪों рддрдкрд╕्рд╡ी рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЛрд╖िрдкрддрди рдоृрдЧрджाрд╡ (рдЖрдЬ рдХा рд╕ाрд░рдиाрде) рдоें рдиिрд╡ाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣े рдеे।

рдмुрдж्рдз рдкैрджрд▓ рдмोрдзрдЧрдпा рд╕े рд╕ाрд░рдиाрде рдкрд╣ुँрдЪे। рдпрд╣ीं рдЙрдирдХी рдЙрди рдкाँрдЪ рддрдкрд╕्рд╡िрдпों—рдХोंрдбрдЮ्рдЮ (Koс╣Зс╕Нa├▒├▒a), рднрдж्рджिрдп (Bhaddiya), рд╡рдк्рдк (Vappa), рдорд╣ाрдиाрдо (Mah─Бn─Бma) рдФрд░ рдЕрд╕्рд╕рдЬि (Assaji)—рд╕े рдкुрдиः рднेंрдЯ рд╣ुрдИ।

рдпрд╣ी рдкाँрдЪ рд╡्рдпрдХ्рддि рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рдмुрдж्рдз рдХे рдк्рд░рдердо рд╢िрд╖्рдп рдмрдиे।


рдзрд░्рдордЪрдХ्рд░ рдк्рд░рд╡рд░्рддрди: рдмुрдж्рдз рдХा рдк्рд░рдердо рдЙрдкрджेрд╢

рд╕ाрд░рдиाрде рдоें рдмुрдж्рдз рдиे рдЬो рдкрд╣рд▓ा рдЙрдкрджेрд╢ рджिрдпा, рд╡рд╣ рдмौрдж्рдз рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рд╕рдмрд╕े рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдШрдЯрдиाрдУं рдоें рдЧिрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдкाрд▓ी рдмौрдж्рдз рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдпрд╣ рдЙрдкрджेрд╢ рдзрдо्рдордЪрдХ्рдХрдк्рдкрд╡рдд्рддрди рд╕ुрдд्рдд (Dhammacakkappavattana Sutta) рдХे рдиाрдо рд╕े рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै।

рдЗрд╕ рдЙрдкрджेрд╢ рдоें рдмुрдж्рдз рдиे рджो рдЕрддिрдпों—рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рднोрдЧ рдФрд░ рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рддрдк—рдХो рдд्рдпाрдЧрдХрд░ рдордз्рдпрдо рдоाрд░्рдЧ (Middle Way) рдЕрдкрдиाрдиे рдХी рд╢िрдХ्рд╖ा рджी। рдЗрд╕ी рдЙрдкрджेрд╢ рдоें рдЙрди्рд╣ोंрдиे рдЪाрд░ рдЖрд░्рдп рд╕рдд्рдп (Four Noble Truths) рдФрд░ рдЖрд░्рдп рдЕрд╖्рдЯांрдЧिрдХ рдоाрд░्рдЧ (Noble Eightfold Path) рдХा рдк्рд░рддिрдкाрджрди рдХिрдпा, рдЬो рдЖрдЧे рдЪрд▓рдХрд░ рдмौрдж्рдз рджрд░्рд╢рди рдХी рдЖрдзाрд░рд╢िрд▓ा рдмрдиे।

рдмौрдж्рдз рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдЗрд╕ рдЙрдкрджेрд╢ рдХे рдмाрдж рдХोंрдбрдЮ्рдЮ рдкрд╣рд▓े рд╡्рдпрдХ्рддि рдмрдиे рдЬिрди्рд╣ोंрдиे рдмुрдж्рдз рдХे рдЙрдкрджेрд╢ рдХो рдкूрд░्рдг рд░ूрдк рд╕े рд╕рдордЭा। рдЗрд╕рдХे рд╕ाрде рд╣ी рдмौрдж्рдз рд╕ंрдШ (Sangha) рдХी рд╕्рдеाрдкрдиा рд╣ुрдИ рдФрд░ рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рдХे рд╕ंрдЧрдаिрдд рдк्рд░рдЪाрд░-рдк्рд░рд╕ाрд░ рдХा рдЖрд░ंрдн рдоाрдиा рдЧрдпा।


рдХ्рдпा рд╕ाрд░рдиाрде рдмुрдж्рдз рдж्рд╡ाрд░ा рдмрддाрдП рдЧрдП рдЪाрд░ рдк्рд░рдоुрдЦ рддीрд░्рдеों рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ै?

рд╣ाँ। рдмौрдж्рдз рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдЪाрд░ рдк्рд░рдоुрдЦ рддीрд░्рдерд╕्рдерд▓ों рдХा рд╡िрд╢ेрд╖ рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ै। рдпे рдЪाрд░ों рд╕्рдеाрди рднрдЧрд╡ाрди рдмुрдж्рдз рдХे рдЬीрд╡рди рдХी рдЪाрд░ рдиिрд░्рдгाрдпрдХ рдШрдЯрдиाрдУं рд╕े рдЬुрдб़े рд╣ैं—

  • рд▓ुंрдмिрдиी (рдиेрдкाрд▓) – рдЬрди्рдорд╕्рдерд▓
  • рдмोрдзрдЧрдпा (рдмिрд╣ाрд░) – рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рддि
  • рд╕ाрд░рдиाрде (рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢) – рдк्рд░рдердо рдЙрдкрджेрд╢ (рдзрд░्рдордЪрдХ्рд░ рдк्рд░рд╡рд░्рддрди)
  • рдХुрд╢ीрдирдЧрд░ (рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢) – рдорд╣ाрдкрд░िрдиिрд░्рд╡ाрдг

рдЗрди рдЪाрд░ों рд╕्рдерд▓ों рдХी рдпाрдд्рд░ा рдЖрдЬ рднी рд╡िрд╢्рд╡рднрд░ рдХे рдмौрдж्рдз рд╢्рд░рдж्рдзाрд▓ुрдУं рдХे рд▓िрдП рдЕрдд्рдпंрдд рдкрд╡िрдд्рд░ рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै।


рд╕ाрд░рдиाрде рдХे рдк्рд░ाрдЪीрди рдиाрдо рдФрд░ рдЙрдирдХा рдЕрд░्рде

рд╕ाрд░рдиाрде рдХा рд╡рд░्рддрдоाрди рдиाрдо рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдХृрдд рдирдпा рд╣ै। рдк्рд░ाрдЪीрди рдмौрдж्рдз рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдЧ्рд░ंрдеों рдоें рдЗрд╕ рд╕्рдеाрди рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рд╡िрднिрди्рди рдиाрдоों рд╕े рдоिрд▓рддा рд╣ै।

рдЛрд╖िрдкрддрди (рдЛрд╖िрдкрдд्рддрди)

'рдЛрд╖िрдкрддрди' рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै—рд╡рд╣ рд╕्рдеाрди рдЬрд╣ाँ рдЛрд╖ि рдЙрддрд░े рдпा рдиिрд╡ाрд╕ рдХрд░рддे рдеे। рдмौрдж्рдз рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдкрд░ंрдкрд░ाрдУं рдоें рдЗрд╕ рдиाрдо рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдоिрд▓рддा рд╣ै।

рдЗрд╕िрдкрддрди (Isipatana)

рдкाрд▓ी рд╕ाрд╣िрдд्рдп рдоें рдпрд╣ी рдиाрдо рдЕрдзिрдХ рдк्рд░рдЪрд▓िрдд рд╣ै। 'рдЗрд╕ी' рдХा рдЕрд░्рде рдЛрд╖ि рддрдеा 'рдкрддрди' рдХा рдЕрд░्рде рдЖрдЧрдорди рдпा рдЕрд╡рддрд░рдг рд╕े рдЬुрдб़ा рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕рд▓िрдП Isipatana рдФрд░ рдЛрд╖िрдкрддрди рдоूрд▓рддः рдПрдХ рд╣ी рд╕्рдеाрди рдХे рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рднाрд╖ाрдИ рд░ूрдк рд╣ैं।

рдоृрдЧрджाрд╡ (Migad─Бya)

рдкाрд▓ी рдЧ्рд░ंрдеों рдоें рдЗрд╕े рдоिрдЧрджाрдп рддрдеा рд╕ंрд╕्рдХृрдд рдоें рдоृрдЧрджाрд╡ рдХрд╣ा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдХा рдЕрд░्рде рд╣ै рд╣िрд░рдгों рдХा рд╡рди (Deer Park)। рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдпрд╣ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рд╣िрд░рдгों рдХा рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рдЕрднрдпाрд░рдг्рдп рдеा, рдЬрд╣ाँ рдмुрдж्рдз рдиे рдЕрдкрдиा рдк्рд░рдердо рдЙрдкрджेрд╢ рджिрдпा।

рдЖрдЬ рднी "Deer Park" рдиाрдо рдЗрд╕ी рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рдХी рдпाрдж рджिрд▓ाрддा рд╣ै।


рдоौрд░्рдп рдХाрд▓ рд╕े рдордз्рдпрдХाрд▓ рддрдХ рд╕ाрд░рдиाрде рдХा рд╡िрдХाрд╕

рднрдЧрд╡ाрди рдмुрдж्рдз рдХे рд╕рдордп рд╕े рд╣ी рд╕ाрд░рдиाрде рддीрд░्рдерд╕्рдерд▓ рдХे рд░ूрдк рдоें рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ोрдиे рд▓рдЧा рдеा, рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕рдХा рд╕рдмрд╕े рдмрдб़ा рд╡िрдХाрд╕ рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдЕрд╢ोрдХ (рддीрд╕рд░ी рд╢рддाрдм्рджी рдИрд╕ा рдкूрд░्рд╡) рдХे рд╢ाрд╕рдирдХाрд▓ рдоें рд╣ुрдЖ।

рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рдЕрдкрдиाрдиे рдХे рдмाрдж рдЕрд╢ोрдХ рдиे рдмुрдж्рдз рдХे рдЬीрд╡рди рд╕े рдЬुрдб़े рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕्рдерд▓ों рдкрд░ рдЕрдиेрдХ рд╕्рдоाрд░рдХों рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░ाрдпा। рд╕ाрд░рдиाрде рдоें рднी рдЙрди्рд╣ोंрдиे рд╕्рддूрдк, рд╕्рддंрдн рдФрд░ рдЕрди्рдп рдзाрд░्рдоिрдХ рд╕ंрд░рдЪрдиाрдУं рдХा рдиिрд░्рдоाрдг рдХрд░рд╡ाрдпा। рдпрд╣ीं рд╕्рдеाрдкिрдд рдЕрд╢ोрдХ рд╕्рддंрдн рдХा рд╕िंрд╣ рд╢ीрд░्рд╖ (Lion Capital) рдЖрдЬ рднाрд░рдд рдХा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै।

рдЕрд╢ोрдХ рдХे рдмाрдж рднी рд╕ाрд░рдиाрде рдХा рд╡िрдХाрд╕ рд░ुрдХ рдирд╣ीं рдЧрдпा। рдХुрд╖ाрдг, рдЧुрдк्рдд, рдкाрд▓ рдФрд░ рдЧрд╣рдб़рд╡ाрд▓ рдХाрд▓ рдоें рдпрд╣ाँ рдирдП рдоंрджिрд░, рд╕्рддूрдк рдФрд░ рд╡िрд╣ाрд░ рдмрдиे। рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рдЧुрдк्рдд рдХाрд▓ рдоें рд╕ाрд░рдиाрде рднाрд░рддीрдп рдмौрдж्рдз рдоूрд░्рддिрдХрд▓ा рдХा рдПрдХ рдк्рд░рдоुрдЦ рдХेंрдж्рд░ рдмрди рдЧрдпा। рдЗрд╕ рдХाрд▓ рдХी рдмुрдж्рдз рдк्рд░рддिрдоाрдПँ рдЕрдкрдиी рд╢ांрдд рдЕрднिрд╡्рдпрдХ्рддि, рд╕ंрддुрд▓िрдд рдЕрдиुрдкाрдд рдФрд░ рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рд╢िрд▓्рдкрдХрд▓ा рдХे рд▓िрдП рд╡िрд╢्рд╡рднрд░ рдоें рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ैं।

рд╕рджिрдпों рддрдХ рдпрд╣ рдирдЧрд░ рдХेрд╡рд▓ рдзाрд░्рдоिрдХ рддीрд░्рде рдирд╣ीं рд░рд╣ा, рдмрд▓्рдХि рдмौрдж्рдз рджрд░्рд╢рди, рд╢िрдХ्рд╖ा рдФрд░ рдХрд▓ा рдХा рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдХेंрдж्рд░ рднी рдмрдиा рд░рд╣ा। рдЪीрди рд╕े рдЖрдП рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдмौрдж्рдз рдпाрдд्рд░िрдпों рдл़ाрд╢िрдпрди (Faxian) рдФрд░ рд╣्рд╡ेрдирд╕ांрдЧ (Xuanzang) рдиे рднी рдЕрдкрдиे рдпाрдд्рд░ा-рд╡ृрдд्рддांрддों рдоें рд╕ाрд░рдиाрде рдХी рд╕рдоृрдж्рдзि рдФрд░ рдпрд╣ाँ рдХे рд╡िрд╢ाрд▓ рдордаों рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдХिрдпा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдЙрд╕ рд╕рдордп рдЗрд╕рдХी рдк्рд░рддिрд╖्рдаा рдХा рдкрддा рдЪрд▓рддा рд╣ै।


рдкрддрди рдФрд░ рдкुрдирд░्рдЦोрдЬ рдХी рдХрд╣ाрдиी

рд▓рдЧрднрдЧ 12рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдИрд╕्рд╡ी рдХे рдмाрдж рдЙрдд्рддрд░ рднाрд░рдд рдоें рд╣ुрдП рд░ाрдЬрдиीрддिрдХ рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиों рдФрд░ рдЖрдХ्рд░рдордгों рдХे рджौрд░ рдоें рд╕ाрд░рдиाрде рдХे рдЕрдиेрдХ рд╕्рдоाрд░рдХ рдирд╖्рдЯ рд╣ो рдЧрдП। рдзीрд░े-рдзीрд░े рдпрд╣ рдорд╣ाрди рдмौрдж्рдз рдХेंрдж्рд░ рдЙрдЬрдб़ рдЧрдпा рдФрд░ рд╕рджिрдпों рддрдХ рдЙрдкेрдХ्рд╖िрдд рд░рд╣ा।

18рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдХे рдЙрдд्рддрд░ाрд░्рдз рдоें рдЗрд╕ рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдХी рдУрд░ рдлिрд░ рд╕े рдз्рдпाрди рдЧрдпा। рдЗрд╕рдХे рдмाрдж 19рд╡ीं рдФрд░ 20рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдоें рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеिрдд рдкुрд░ाрддाрдд्рд╡िрдХ рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг рдФрд░ рдЙрдд्рдЦрдирди рдХिрдП рдЧрдП, рдЬिрдирд╕े рд╕्рддूрдкों, рд╡िрд╣ाрд░ों, рдоंрджिрд░ों, рдоूрд░्рддिрдпों рдФрд░ рдЕрди्рдп рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдЕрд╡рд╢ेрд╖ों рдХा рдкрддा рдЪрд▓ा। рдЗрди рдЦोрдЬों рдиे рд╕ाрд░рдиाрде рдХे рдк्рд░ाрдЪीрди рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рдкुрдиः рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд╕ाрдордиे рд╕्рдеाрдкिрдд рдХिрдпा।

рдЖрдЬ рдпрд╣ рд╕्рдерд▓ рднाрд░рддीрдп рдкुрд░ाрддрдд्рд╡ рд╕рд░्рд╡ेрдХ्рд╖рдг (ASI) рдж्рд╡ाрд░ा рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рд╣ै рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡рднрд░ рд╕े рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рд╢्рд░рдж्рдзाрд▓ुрдУं, рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░ों, рд╢ोрдзрдХрд░्рддाрдУं рддрдеा рдкрд░्рдпрдЯрдХों рдХे рд▓िрдП рд╕рдоाрди рд░ूрдк рд╕े рдЖрдХрд░्рд╖рдг рдХा рдХेंрдж्рд░ рдмрдиा рд╣ुрдЖ рд╣ै।


рд╕ाрд░рдиाрде рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕्рдоाрд░рдХ: рдкрдд्рдерд░ों рдоें рджрд░्рдЬ рдвाрдИ рд╣рдЬाрд░ рд╡рд░्рд╖ों рдХा рдЗрддिрд╣ाрд╕

рдЖрдЬ рдХा рд╕ाрд░рдиाрде рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд╕्рдоाрд░рдХ рдкрд░िрд╕рд░ рдирд╣ीं рд╣ै। рдпрд╣ рдХрдИ рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдХाрд▓рдЦंрдбों рдоें рдиिрд░्рдоिрдд рдзाрд░्рдоिрдХ рдФрд░ рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдЕрд╡рд╢ेрд╖ों рдХा рд╕рдоूрд╣ рд╣ै, рдЬो рдоिрд▓рдХрд░ рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рдХे рд╡िрдХाрд╕, рднाрд░рддीрдп рдХрд▓ा рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдПрдХ рдиिрд░ंрддрд░ рдХрд╣ाрдиी рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ैं। рдпूрдиेрд╕्рдХो рдж्рд╡ाрд░ा рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕ूрдЪी рдоें рд╢ाрдоिрд▓ "Ancient Buddhist Site of Sarnath" рдПрдХ Serial Property рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рджो рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рднाрдЧ рд╣ैं—

  1. рдЪौрдЦंрдбी рд╕्рддूрдк (Chaukhandi Stupa)
  2. рд╕ाрд░рдиाрде рдХे рдкुрд░ाрддाрдд्рд╡िрдХ рдЕрд╡рд╢ेрд╖ (Archaeological Remains of Sarnath)

рдЗрди्рд╣ीं рджोрдиों рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рд╕्рдеिрдд рд╕्рдоाрд░рдХ рд╕ाрд░рдиाрде рдХी рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдкрд╣рдЪाрди рдХा рдЖрдзाрд░ рд╣ैं।

1. рдЪौрдЦंрдбी рд╕्рддूрдк (Chaukhandi Stupa): рдмुрдж्рдз рдФрд░ рдкाँрдЪ рддрдкрд╕्рд╡िрдпों рдХे рдкुрдирд░्рдоिрд▓рди рдХा рд╕्рдоाрд░рдХ

рд╕ाрд░рдиाрде рдкрд╣ुँрдЪрдиे рд╕े рдкрд╣рд▓े рдпाрдд्рд░िрдпों рдХो рд╕рдмрд╕े рдкрд╣рд▓े рдЪौрдЦंрдбी рд╕्рддूрдк рджिрдЦाрдИ рджेрддा рд╣ै। рдкрд░ंрдкрд░ा рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░, рдпрд╣ी рд╡рд╣ рд╕्рдеाрди рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдЬрд╣ाँ рднрдЧрд╡ाрди рдмुрдж्рдз рдХी рдЕрдкрдиे рдкूрд░्рд╡ рд╕ाрдеी рдкाँрдЪ рддрдкрд╕्рд╡िрдпों рд╕े рдкрд╣рд▓ी рднेंрдЯ рд╣ुрдИ рдеी।

рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕ंрд░рдЪрдиा рдХा рдиिрдЪрд▓ा рднाрдЧ рдк्рд░ाрдЪीрди рдИंрдЯों рд╕े рдиिрд░्рдоिрдд рд╣ै, рдЬрдмрдХि рд╢ीрд░्рд╖ рдкрд░ рд╕्рдеिрдд рдЕрд╖्рдЯрдХोрдгीрдп рдмुрд░्рдЬ рдоुрдЧрд▓ рдХाрд▓ рдоें рдЬोрдб़ा рдЧрдпा рдеा। рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдХा рдиिрд░्рдоाрдг 16рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдоें рдоुрдЧрд▓ рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдЕрдХрдмрд░ рдХे рд╢ाрд╕рдирдХाрд▓ рдХे рджौрд░ाрди рдХрд░ाрдпा рдЧрдпा рдеा, рддाрдХि рд╕рдо्рд░ाрдЯ рд╣ुрдоाрдпूँ рдХी рдЗрд╕ рд╕्рдеाрди рдкрд░ рд╣ुрдИ рдпाрдд्рд░ा рдХी рд╕्рдоृрддि рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд░рд╣ рд╕рдХे।

рдпрдж्рдпрдкि рдпрд╣ рд╕्рдоाрд░рдХ рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рдХрдИ рдкрд░िрд╡рд░्рддрдиों рд╕े рдЧुрдЬ़рд░ा рд╣ै, рдлिрд░ рднी рдпрд╣ рдмुрдж्рдз рдХे рдЬीрд╡рди рдХी рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдШрдЯрдиा рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдмрдиा рд╣ुрдЖ рд╣ै।

2. рд╕ाрд░рдиाрде рдХे рдоुрдЦ्рдп рдкुрд░ाрддाрдд्рд╡िрдХ рдЕрд╡рд╢ेрд╖ (Archaeological Remains of Sarnath)

▪️рдзрдоेрдЦ рд╕्рддूрдк: рдзрд░्рдордЪрдХ्рд░ рдк्рд░рд╡рд░्рддрди рдХी рд╕्рдоृрддि

рд╕ाрд░рдиाрде рдХा рд╕рдмрд╕े рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рдФрд░ рд╕рдмрд╕े рдЕрдзिрдХ рдкрд╣рдЪाрдиा рдЬाрдиे рд╡ाрд▓ा рд╕्рдоाрд░рдХ рдзрдоेрдЦ рд╕्рддूрдк рд╣ै। рдЗрд╕рдХी рд╡िрд╢ाрд▓ рдЧोрд▓ाрдХाрд░ рд╕ंрд░рдЪрдиा рджूрд░ рд╕े рд╣ी рдз्рдпाрди рдЖрдХрд░्рд╖िрдд рдХрд░рддी рд╣ै рдФрд░ рдпрд╣ी рд╕्рдоाрд░рдХ рдЖрдЬ рд╕ाрд░рдиाрде рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдмрди рдЪुрдХा рд╣ै।

рдзрдоेрдЦ рд╕्рддूрдк рдЙрд╕ рд╕्рдеाрди рдХी рд╕्рдоृрддि рдоें рдиिрд░्рдоिрдд рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдЬрд╣ाँ рднрдЧрд╡ाрди рдмुрдж्рдз рдиे рдЕрдкрдиा рдкрд╣рд▓ा рдЙрдкрджेрд╢ рджिрдпा рдеा। рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕्рддूрдк рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк рд╡िрднिрди्рди рдХाрд▓ों рдоें рд╣ुрдП рдиिрд░्рдоाрдг рдФрд░ рдкुрдирд░्рдиिрд░्рдоाрдг рдХा рдкрд░िрдгाрдо рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рдиिрдЪрд▓े рднाрдЧ рдкрд░ рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ рдкрдд्рдерд░ рдХी рдирдХ्рдХाрд╢ी, рдкुрд╖्рдк рдЕрд▓ंрдХрд░рдг рдФрд░ рдЬ्рдпाрдоिрддीрдп рдЖрдХृрддिрдпाँ рдЧुрдк्рддрдХाрд▓ीрди рд╢िрд▓्рдкрдХрд▓ा рдХी рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯрддा рдХा рдкрд░िрдЪрдп рджेрддी рд╣ैं।

рдЖрдЬ рднी рд╡िрд╢्рд╡рднрд░ рд╕े рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рдмौрдж्рдз рд╢्рд░рдж्рдзाрд▓ु рдЗрд╕ рд╕्рддूрдк рдХे рдЪाрд░ों рдУрд░ рд╢्рд░рдж्рдзाрдкूрд░्рд╡рдХ рдк्рд░рджрдХ्рд╖िрдгा рдХрд░рддे рд╣ैं। рдЙрдирдХे рд▓िрдП рдпрд╣ рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рд╕्рдоाрд░рдХ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдмुрдж्рдз рдХी рд╢िрдХ्рд╖ाрдУं рдХा рдЬीрд╡ंрдд рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै।

▪️рдзрд░्рдорд░ाрдЬिрдХा рд╕्рддूрдк: рдЕрд╢ोрдХрдХाрд▓ीрди рд╡िрд░ाрд╕рдд

рд╕ाрд░рдиाрде рдХा рдПрдХ рдЕрди्рдп рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдоाрд░рдХ рдзрд░्рдорд░ाрдЬिрдХा рд╕्рддूрдк рд╣ै। рд╡िрдж्рд╡ाрдиों рдХा рдоाрдирдиा рд╣ै рдХि рдЗрд╕рдХा рдк्рд░ाрд░ंрднिрдХ рдиिрд░्рдоाрдг рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдЕрд╢ोрдХ рдиे рддीрд╕рд░ी рд╢рддाрдм्рджी рдИрд╕ा рдкूрд░्рд╡ рдоें рдХрд░ाрдпा рдеा।

рдпрдж्рдпрдкि рдЖрдЬ рдЗрд╕рдХा рдЕрдзिрдХांрд╢ рднाрдЧ рдЕрд╡рд╢ेрд╖ों рдХे рд░ूрдк рдоें рд╣ी рдмрдЪा рд╣ै, рдлिрд░ рднी рдЗрд╕рдХा рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рдЕрдд्рдпंрдд рдмрдб़ा рд╣ै। рдпрд╣ рдЙрди рд╢ुрд░ुрдЖрддी рд╕्рдоाрд░рдХों рдоें рдЧिрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдЬिрдирдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдЕрд╢ोрдХ рдиे рдмुрдж्рдз рдХे рдЬीрд╡рди рд╕े рдЬुрдб़े рдкрд╡िрдд्рд░ рд╕्рдерд▓ों рдХो рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рдФрд░ рд╡िрдХрд╕िрдд рдХिрдпा।

▪️рдоूрд▓рдЧंрдзрдХुрдЯी рдХे рдЕрд╡рд╢ेрд╖

рдкुрд░ाрддाрдд्рд╡िрдХ рдкрд░िрд╕рд░ рдоें рд╕्рдеिрдд рдоूрд▓рдЧंрдзрдХुрдЯी рдХे рдЕрд╡рд╢ेрд╖ рднी рдЕрдд्рдпंрдд рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╣ैं। рдмौрдж्рдз рдкрд░ंрдкрд░ा рдоें рдЗрд╕े рдЙрд╕ рд╕्рдеाрди рд╕े рдЬोрдб़ा рдЬाрддा рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдмुрдж्рдз рд╡рд░्рд╖ा рдЛрддु рдХे рджौрд░ाрди рдиिрд╡ाрд╕ рдХрд░рддे рдеे।

рд╡рд░्рддрдоाрди рдоें рджिрдЦाрдИ рджेрдиे рд╡ाрд▓े рдЕрд╡рд╢ेрд╖ рдХрдИ рдиिрд░्рдоाрдг рдЪрд░рдгों рдХा рдкрд░िрдгाрдо рд╣ैं рдФрд░ рдпрд╣ рджрд░्рд╢ाрддे рд╣ैं рдХि рд╕рдордп рдХे рд╕ाрде рдпрд╣ाँ рдзाрд░्рдоिрдХ рдЧрддिрд╡िрдзिрдпाँ рдиिрд░ंрддрд░ рдЪрд▓рддी рд░рд╣ीं।

рдз्рдпाрди рджेрдиे рдпोрдЧ्рдп рдмाрдд рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЖрдзुрдиिрдХ рдоूрд▓рдЧंрдз рдХुрдЯी рд╡िрд╣ाрд░ (Mulagandha Kuti Vihara), рдЬिрд╕े 20рд╡ीं рд╢рддाрдм्рджी рдоें рдорд╣ाрдмोрдзि рд╕ोрд╕ाрдЗрдЯी рдиे рдмрдирд╡ाрдпा, рдпूрдиेрд╕्рдХो рдХी рдиाрдоांрдХिрдд рдкुрд░ाрддाрдд्рд╡िрдХ рд╕ंрдкрдд्рддि рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рдирд╣ीं рд╣ै। рдЗрд╕े рдк्рд░ाрдЪीрди рдоूрд▓рдЧंрдзрдХुрдЯी рдХे рдЕрд╡рд╢ेрд╖ों рд╕े рдЕрд▓рдЧ рд╕рдордЭрдиा рдЪाрд╣िрдП।

▪️рдЕрд╢ोрдХ рд╕्рддंрдн рдФрд░ рднाрд░рдд рдХा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдк्рд░рддीрдХ

рд╕ाрд░рдиाрде рдХा рдЙрд▓्рд▓ेрдЦ рдЕрд╢ोрдХ рд╕्рддंрдн рдХे рдмिрдиा рдЕрдзूрд░ा рд╣ै।

рд╕рдо्рд░ाрдЯ рдЕрд╢ोрдХ рдиे рдпрд╣ाँ рдПрдХ рднрд╡्рдп рдПрдХाрд╢्рдо рд╕्рддंрдн рд╕्рдеाрдкिрдд рдХрд░ाрдпा рдеा। рдпрдж्рдпрдкि рдЖрдЬ рд╕्рддंрдн рдЕрдкрдиे рдоूрд▓ рд░ूрдк рдоें рдЦрдб़ा рдирд╣ीं рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЙрд╕рдХा рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╕िंрд╣ рд╢ीрд░्рд╖ (Lion Capital of Ashoka) рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╣ै।

рдЪाрд░ рд╕िंрд╣ों рд╡ाрд▓ा рдпрд╣ी рд╕िंрд╣ рд╢ीрд░्рд╖ рд╕्рд╡рддंрдд्рд░ рднाрд░рдд рдиे 26 рдЬрдирд╡рд░ी 1950 рдХो рдЕрдкрдиा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдк्рд░рддीрдХ рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдпा। рдЗрд╕рдХे рдЖрдзाрд░ рдкрд░ рдмрдиा рдзрд░्рдордЪрдХ्рд░ (рдЕрд╢ोрдХ рдЪрдХ्рд░) рдЖрдЬ рднाрд░рддीрдп рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдз्рд╡рдЬ рдХे рдордз्рдп рдоें рднी рдЕंрдХिрдд рд╣ै।

рдЗрд╕ рдк्рд░рдХाрд░ рд╕ाрд░рдиाрде рдХेрд╡рд▓ рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рдХे рд▓िрдП рд╣ी рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЖрдзुрдиिрдХ рднाрд░рдд рдХी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкрд╣рдЪाрди рд╕े рднी рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдЬुрдб़ा рд╣ुрдЖ рд╣ै।


рдпूрдиेрд╕्рдХो рдиे рд╕ाрд░рдиाрде рдХो рдХिрди рдЖрдзाрд░ों рдкрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рдШोрд╖िрдд рдХिрдпा?

рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕ूрдЪी рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ोрдиे рдХे рд▓िрдП рдХिрд╕ी рднी рд╕्рдерд▓ рдХो "Outstanding Universal Value (OUV)" рдЕрд░्рдеाрдд рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рд╕ाрд░्рд╡рднौрдоिрдХ рдоूрд▓्рдп рд╕िрдж्рдз рдХрд░рдиा рд╣ोрддा рд╣ै।

рд╕ाрд░рдиाрде рдХे рдоाрдорд▓े рдоें рдпूрдиेрд╕्рдХो рдиे рд╡िрд╢ेрд╖ рд░ूрдк рд╕े рджो рдоाрдирджंрдб рд╕्рд╡ीрдХाрд░ рдХिрдП—

рдоाрдирджंрдб (iii): рдЬीрд╡िрдд рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рдХा рдЕрдж्рд╡िрддीрдп рд╕ाрдХ्рд╖्рдп

рдпрд╣ рдоाрдирджंрдб рдЙрди рд╕्рдерд▓ों рдкрд░ рд▓ाрдЧू рд╣ोрддा рд╣ै рдЬो рдХिрд╕ी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдкрд░ंрдкрд░ा рдпा рд╕рдн्рдпрддा рдХे рдЕрд╕ाрдзाрд░рдг рдк्рд░рдоाрдг рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддे рд╣ैं।

рд╕ाрд░рдиाрде рд▓рдЧрднрдЧ 2,500 рд╡рд░्рд╖ों рд╕े рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рдХी рдЬीрд╡िрдд рдкрд░ंрдкрд░ा, рддीрд░्рдердпाрдд्рд░ा, рд╢िрдХ्рд╖ा, рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдиिрд░ंрддрд░ рд╕ाрдХ्рд╖्рдп рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдХрд░рддा рд╣ै। рдпрд╣ाँ рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рд╕्рдоाрд░рдХ рд╡िрднिрди्рди рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдХाрд▓ों рдоें рдмौрдж्рдз рд╕рдоुрджाрдп рдХे рд╡िрдХाрд╕ рдФрд░ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХो рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд░ूрдк рд╕े рджрд░्рд╢ाрддे рд╣ैं।

рдоाрдирджंрдб (vi): рд╡िрд╢्рд╡ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХी рдПрдХ рдиिрд░्рдгाрдпрдХ рдШрдЯрдиा рд╕े рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рд╕ंрдмंрдз

рдоाрдирджंрдб (vi) рдЙрди рд╕्рдерд▓ों рдХे рд▓िрдП рд╣ै рдЬिрдирдХा рд╕ंрдмंрдз рдХिрд╕ी рдРрд╕ी рдШрдЯрдиा, рд╡िрдЪाрд░, рдкрд░ंрдкрд░ा рдпा рд╡्рдпрдХ्рддिрдд्рд╡ рд╕े рд╣ो рдЬिрд╕рдиे рдоाрдирд╡ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХो рдЧрд╣рд░ाрдИ рд╕े рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा рд╣ो।

рд╕ाрд░рдиाрде рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдЗрд╕ рддрде्рдп рдоें рдиिрд╣िрдд рд╣ै рдХि рдпрд╣ीं рднрдЧрд╡ाрди рдмुрдж्рдз рдиे рдЕрдкрдиा рдкрд╣рд▓ा рдЙрдкрджेрд╢ рджिрдпा рдФрд░ рдзрд░्рдордЪрдХ्рд░ рдк्рд░рд╡рд░्рддрди рд╣ुрдЖ। рдпрд╣ рдШрдЯрдиा рдХेрд╡рд▓ рдмौрдж्рдз рдзрд░्рдо рдХे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рд╣ी рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рджाрд░्рд╢рдиिрдХ рдФрд░ рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдоें рднी рдПрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоोрдб़ рдоाрдиी рдЬाрддी рд╣ै।


рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рдмрдирдиे рдХे рдмाрдж рд╕ाрд░рдиाрде рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдХ्рдпों рдмрдв़ рдЧрдпा?

рдпूрдиेрд╕्рдХो рдХी рд╕ूрдЪी рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ोрдиे рдХा рдЕрд░्рде рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рд╕рдо्рдоाрди рдк्рд░ाрдк्рдд рдХрд░рдиा рдирд╣ीं рд╣ै। рдпрд╣ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЗрд╕ рдмाрдд рдХी рд╕्рд╡ीрдХृрддि рднी рд╣ै рдХि рдпрд╣ рд╕्рдерд▓ рдкूрд░ी рдоाрдирд╡рддा рдХी рд╕ाрдЭा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХा рд╣िрд╕्рд╕ा рд╣ै।

рдЗрд╕ рдоाрди्рдпрддा рдХे рдмाрдж—

  • рд╕ाрд░рдиाрде рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдФрд░ рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдк्рд░рдмंрдзрди рдкрд░ рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЕрдзिрдХ рдз्рдпाрди рджिрдпा рдЬाрдПрдЧा।
  • рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдкрд░्рдпрдЯрди рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдЕрдз्рдпрдпрди рдоें рдЗрд╕рдХी рдкрд╣рдЪाрди рдФрд░ рдордЬрдмूрдд рд╣ोрдЧी।
  • рдмौрдж्рдз рджेрд╢ों рддрдеा рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╢ोрдз рд╕ंрд╕्рдеाрдиों рдХे рд╕ाрде рд╕рд╣рдпोрдЧ рдХी рдирдИ рд╕ंрднाрд╡рдиाрдПँ рдмрдв़ेंрдЧी।
  • рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдкीрдв़िрдпों рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХे рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХो рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рдк्рд░ाрдердоिрдХрддा рдоिрд▓ेрдЧी।

рд╕ाрд░рдиाрде рдХी рдпाрдд्рд░ा: рдПрдХ рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░, рдПрдХ рдЬीрд╡ंрдд рддीрд░्рде рдФрд░ рдПрдХ рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдЕрдиुрднрд╡

рд╕ाрд░рдиाрде рдЙрди рд╡िрд░рд▓े рд╕्рдеाрдиों рдоें рд╣ै рдЬрд╣ाँ рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХрддा рдФрд░ рд╕ंрд╕्рдХृрддि рдПрдХ рд╕ाрде рдЕрдиुрднрд╡ рдХिрдП рдЬा рд╕рдХрддे рд╣ैं। рдпрд╣ाँ рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рд▓ोрдЧों рдоें рдХेрд╡рд▓ рдмौрдж्рдз рд╢्рд░рдж्рдзाрд▓ु рд╣ी рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдЗрддिрд╣ाрд╕рдХाрд░, рдкुрд░ाрддрдд्рд╡рд╡िрдж्, рд╢ोрдзрдХрд░्рддा, рд╡िрдж्рдпाрд░्рдеी, рдлोрдЯोрдЧ्рд░ाрдлрд░ рдФрд░ рджुрдиिрдпा рднрд░ рдХे рдкрд░्рдпрдЯрдХ рднी рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ोрддे рд╣ैं। рдпूрдиेрд╕्рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕ूрдЪी рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рдЗрд╕рдХी рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдкрд╣рдЪाрди рдФрд░ рднी рдордЬрдмूрдд рд╣ुрдИ рд╣ै।


рд╕ाрд░рдиाрде рдХрд╣ाँ рд╕्рдеिрдд рд╣ै?

рд╕ाрд░рдиाрде рднाрд░рдд рдХे рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рд░ाрдЬ्рдп рдоें рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी рд╢рд╣рд░ рд╕े рд▓рдЧрднрдЧ 10 рдХिрд▓ोрдоीрдЯрд░ рдЙрдд्рддрд░-рдкूрд░्рд╡ рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ै। рд╕рдб़рдХ рдоाрд░्рдЧ рд╕े рдпрд╣ाँ рдкрд╣ुँрдЪрдиा рдЖрд╕ाрди рд╣ै рдФрд░ рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी рд╢рд╣рд░ рд╕े рдЯैрдХ्рд╕ी, рдСрдЯो-рд░िрдХ्рд╢ा рддрдеा рд╕्рдеाрдиीрдп рдмрд╕ों рдХे рдоाрдз्рдпрдо рд╕े рдиिрдпрдоिрдд рдЖрд╡ाрдЧрдорди рдЙрдкрд▓рдм्рдз рд╣ै।

рдиिрдХрдЯрддрдо рдк्рд░рдоुрдЦ рдкрд░िрд╡рд╣рди рд╕ुрд╡िрдзाрдПँ—

рд╕ुрд╡िрдзा рд╡िрд╡рд░рдг
рдиिрдХрдЯрддрдо рд╢рд╣рд░ рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी
рдиिрдХрдЯрддрдо рд░ेрд▓рд╡े рд╕्рдЯेрд╢рди рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी рдЬंрдХ्рд╢рди рдПрд╡ं рдмрдиाрд░рд╕ рд░ेрд▓рд╡े рд╕्рдЯेрд╢рди
рдиिрдХрдЯрддрдо рд╣рд╡ाрдИ рдЕрдб्рдбा рд▓ाрд▓ рдмрд╣ाрджुрд░ рд╢ाрд╕्рдд्рд░ी рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рд╣рд╡ाрдИ рдЕрдб्рдбा (рдмाрдмрддрдкुрд░), рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी
рд╕рдб़рдХ рд╕ंрдкрд░्рдХ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдПрд╡ं рд░ाрдЬ्рдп рд░ाрдЬрдоाрд░्рдЧों рд╕े рдЙрдд्рдХृрд╖्рдЯ

рд╕ाрд░рдиाрде рдШूрдордиे рдХा рд╕рдмрд╕े рдЕрдЪ्рдЫा рд╕рдордп

рдпрдж्рдпрдкि рд╕ाрд░рдиाрде рд╡рд░्рд╖рднрд░ рджेрдЦा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ рд╕े рдоाрд░्рдЪ рдХे рдмीрдЪ рдХा рд╕рдордп рд╕рдмрд╕े рдЕрдиुрдХूрд▓ рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै। рдЗрд╕ рдЕрд╡рдзि рдоें рдоौрд╕рдо рдЕрдкेрдХ्рд╖ाрдХृрдд рд╕ुрд╣ाрд╡рдиा рд░рд╣рддा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдкुрд░ाрддाрдд्рд╡िрдХ рдкрд░िрд╕рд░ рдФрд░ рдЕрди्рдп рджрд░्рд╢рдиीрдп рд╕्рдерд▓ों рдХा рдн्рд░рдордг рдЖрд░ाрдо рд╕े рдХिрдпा рдЬा рд╕рдХрддा рд╣ै।

рдмुрдж्рдз рдкूрд░्рдгिрдоा рдХे рдЕрд╡рд╕рд░ рдкрд░ рдпрд╣ाँ рд╡िрд╢ेрд╖ рдзाрд░्рдоिрдХ рдХाрд░्рдпрдХ्рд░рдо рдЖрдпोрдЬिрдд рдХिрдП рдЬाрддे рд╣ैं। рдЗрд╕ рд╕рдордп рджेрд╢-рд╡िрджेрд╢ рд╕े рдмрдб़ी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдмौрдж्рдз рд╢्рд░рдж्рдзाрд▓ु рдФрд░ рдкрд░्рдпрдЯрдХ рд╕ाрд░рдиाрде рдкрд╣ुँрдЪрддे рд╣ैं।


рд╕ाрд░рдиाрде рдоें рдХ्рдпा-рдХ्рдпा рджेрдЦें?

рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕ंрдкрдд्рддि рдХे рдЕрддिрд░िрдХ्рдд рд╕ाрд░рдиाрде рдФрд░ рдЙрд╕рдХे рдЖрд╕рдкाрд╕ рдХрдИ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рд╕्рдерд▓ рд╣ैं।

  • рдзрдоेрдЦ рд╕्рддूрдк
  • рдЪौрдЦंрдбी рд╕्рддूрдк
  • рдзрд░्рдорд░ाрдЬिрдХा рд╕्рддूрдк рдХे рдЕрд╡рд╢ेрд╖
  • рдЕрд╢ोрдХ рд╕्рддंрдн рдХे рдЕрд╡рд╢ेрд╖
  • рдкुрд░ाрддाрдд्рд╡िрдХ рд╕ंрдЧ्рд░рд╣ाрд▓рдп (рдЬрд╣ाँ рдЕрд╢ोрдХ рдХे рд╕िंрд╣ рд╢ीрд░्рд╖ рд╕рд╣िрдд рдЕрдиेрдХ рдорд╣рдд्рд╡рдкूрд░्рдг рдоूрд░्рддिрдпाँ рд╕ंрд░рдХ्рд╖िрдд рд╣ैं)
  • рдЖрдзुрдиिрдХ рдоूрд▓рдЧंрдз рдХुрдЯी рд╡िрд╣ाрд░
  • рд╡िрднिрди्рди рджेрд╢ों рдж्рд╡ाрд░ा рдиिрд░्рдоिрдд рдмौрдж्рдз рдоंрджिрд░, рдЬैрд╕े рдеाрдИ, рдЬाрдкाрдиी, рддिрдм्рдмрддी, рд╢्рд░ीрд▓ंрдХाрдИ рдФрд░ рдо्рдпांрдоाрд░ рд╢ैрд▓ी рдХे рдоंрджिрд░

рдЗрди рд╕рднी рд╕्рдерд▓ों рд╕े рд╕्рдкрд╖्рдЯ рд╣ोрддा рд╣ै рдХि рд╕ाрд░рдиाрде рдЖрдЬ рднी рдПрдХ рдЬीрд╡ंрдд рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдмौрдж्рдз рдХेंрдж्рд░ рдмрдиा рд╣ुрдЖ рд╣ै।


рднाрд░рдд рдФрд░ рд╡िрд╢्рд╡ рдХे рд▓िрдП рдЗрд╕ рдоाрди्рдпрддा рдХा рдХ्рдпा рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ै?

рдпूрдиेрд╕्рдХो рдХी рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕ूрдЪी рдоें рдХिрд╕ी рд╕्рдерд▓ рдХा рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ोрдиा рдХेрд╡рд▓ рд╕рдо्рдоाрди рдХा рдк्рд░рддीрдХ рдирд╣ीं рд╣ोрддा, рдмрд▓्рдХि рдпрд╣ рдЙрд╕ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХे рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдорд╣рдд्рд╡ рдХी рдФрдкрдЪाрд░िрдХ рд╕्рд╡ीрдХृрддि рднी рд╣ै।

рд╕ाрд░рдиाрде рдХे рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рдмрдирдиे рд╕े рдХрдИ рд╕्рддрд░ों рдкрд░ рд╕рдХाрд░ाрдд्рдордХ рдк्рд░рднाрд╡ рдкрдб़рдиे рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рд╣ै।

рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рджृрд╖्рдЯि рд╕े, рдпрд╣ рднाрд░рдд рдХी рдмौрдж्рдз рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХो рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдоंрдЪ рдкрд░ рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рд╕рд╢рдХ्рдд рдкрд╣рдЪाрди рджेрддा рд╣ै।

рд╢ोрдз рдПрд╡ं рд╢िрдХ्рд╖ा рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें, рдкुрд░ाрддрдд्рд╡, рдЗрддिрд╣ाрд╕, рдХрд▓ा рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдФрд░ рдмौрдж्рдз рдЕрдз्рдпрдпрди рд╕े рдЬुрдб़े рд╢ोрдзрдХрд░्рддाрдУं рдХे рд▓िрдП рд╕ाрд░рдиाрде рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдФрд░ рдмрдв़ेрдЧा।

рдкрд░्рдпрдЯрди рдХे рдХ्рд╖ेрдд्рд░ рдоें, рджेрд╢-рд╡िрджेрд╢ рд╕े рдЖрдиे рд╡ाрд▓े рдкрд░्рдпрдЯрдХों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рд╡ृрдж्рдзि рдХी рд╕ंрднाрд╡рдиा рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рд╕्рдеाрдиीрдп рдЕрд░्рдерд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдФрд░ рд░ोрдЬрдЧाрд░ рдХो рднी рд▓ाрдн рдоिрд▓ рд╕рдХрддा рд╣ै।

рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдХी рджृрд╖्рдЯि рд╕े, рдЗрд╕ рдоाрди्рдпрддा рдХे рдмाрдж рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг, рджीрд░्рдШрдХाрд▓िрдХ рдк्рд░рдмंрдзрди рдФрд░ рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХे рдк्рд░рддि рдЬрди-рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा рдХो рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рдк्рд░ोрдд्рд╕ाрд╣рди рдоिрд▓ेрдЧा।

рд╕ाрд░рдиाрде рдХेрд╡рд▓ рдПрдХ рдк्рд░ाрдЪीрди рдирдЧрд░ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдоाрдирд╡ рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХे рдЙрди рджुрд░्рд▓рдн рд╕्рдерд▓ों рдоें рд╕े рдПрдХ рд╣ै рдЬрд╣ाँ рд╡िрдЪाрд░ рдиे рдЗрддिрд╣ाрд╕ рдХा рд░ूрдк рд▓िрдпा। рдпрд╣ीं рд╕े рдХрд░ुрдгा, рдордз्рдпрдо рдоाрд░्рдЧ рдФрд░ рдЕрд╣िंрд╕ा рдХा рд╡рд╣ рд╕ंрджेрд╢ рдк्рд░рд╕ाрд░िрдд рд╣ुрдЖ рдЬिрд╕рдиे рдПрд╢िрдпा рд╣ी рдирд╣ीं, рдкूрд░ी рджुрдиिрдпा рдХे рдЖрдз्рдпाрдд्рдоिрдХ рдФрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рд╡िрдХाрд╕ рдХो рдк्рд░рднाрд╡िрдд рдХिрдпा।

рдпूрдиेрд╕्рдХो рдж्рд╡ाрд░ा 25 рдЬुрд▓ाрдИ 2026 рдХो рдЗрд╕े рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕ूрдЪी рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЬाрдиा рдЗрд╕ рдмाрдд рдХी рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕्рд╡ीрдХृрддि рд╣ै рдХि рд╕ाрд░рдиाрде рдХा рдорд╣рдд्рд╡ рдХिрд╕ी рдПрдХ рджेрд╢ рдпा рдзрд░्рдо рддрдХ рд╕ीрдоिрдд рдирд╣ीं рд╣ै। рдЗрд╕рдХे рд╕्рддूрдк, рд╡िрд╣ाрд░, рдоंрджिрд░ рдФрд░ рдкुрд░ाрддाрдд्рд╡िрдХ рдЕрд╡рд╢ेрд╖ рдЖрдЬ рднी рдЙрд╕ рдЕрдоूрд▓्рдп рд╡िрд░ाрд╕рдд рдХो рд╕ंрдЬोрдП рд╣ुрдП рд╣ैं, рдЬो рдЖрдиे рд╡ाрд▓ी рдкीрдв़िрдпों рдХे рд▓िрдП рдк्рд░ेрд░рдгा рдХा рд╕्рд░ोрдд рдмрдиी рд░рд╣ेрдЧी।

рдиीрдЪे рджी рдЧрдИ рддाрд▓िрдХा рдпूрдиेрд╕्рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рдХेंрдж्рд░ рдХे рдЖрдзिрдХाрд░िрдХ рдЕрднिрд▓ेрдЦों рдХे рдЕрдиुрд░ूрдк рддैрдпाрд░ рдХी рдЧрдИ рд╣ै। рдЗрд╕рдоें 25 рдЬुрд▓ाрдИ 2026 рдХो рд╕ाрд░рдиाрде рдХे рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рднाрд░рдд рдХे рд╕рднी 45 рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕्рдерд▓ рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं।

рднाрд░рдд рдХे 45 рдпूрдиेрд╕्рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕्рдерд▓ (1983–2026)

рдХ्рд░. рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕्рдерд▓ рд░ाрдЬ्рдп/рдХेंрдж्рд░ рд╢ाрд╕िрдд рдк्рд░рджेрд╢ рд╢्рд░ेрдгी рд╡рд░्рд╖
1 рдЕрдЬंрддा рдЧुрдлाрдПँ рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 1983
2 рдПрд▓ोрд░ा рдЧुрдлाрдПँ рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 1983
3 рдЖрдЧрд░ा рдХिрд▓ा рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 1983
4 рддाрдЬрдорд╣рд▓ рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 1983
5 рдХोрдгाрд░्рдХ рд╕ूрд░्рдп рдоंрджिрд░ рдУрдбिрд╢ा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 1984
6 рдорд╣ाрдмрд▓ीрдкुрд░рдо рдХे рд╕्рдоाрд░рдХ рд╕рдоूрд╣ рддрдоिрд▓рдиाрдбु рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 1984
7 рдХाрдЬ़ीрд░ंрдЧा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди рдЕрд╕рдо рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ 1985
8 рдоाрдирд╕ рд╡рди्рдпрдЬीрд╡ рдЕрднрдпाрд░рдг्рдп рдЕрд╕рдо рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ 1985
9 рдХेрд╡рд▓ाрджेрд╡ рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ 1985
10 рдЧोрд╡ा рдХे рдЪрд░्рдЪ рдПрд╡ं рдХॉрди्рд╡ेंрдЯ рдЧोрд╡ा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 1986
11 рдЦрдЬुрд░ाрд╣ो рд╕्рдоाрд░рдХ рд╕рдоूрд╣ рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 1986
12 рд╣рдо्рдкी рд╕्рдоाрд░рдХ рд╕рдоूрд╣ рдХрд░्рдиाрдЯрдХ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 1986
13 рдлрддेрд╣рдкुрд░ рд╕ीрдХрд░ी рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 1986
14 рдкрдЯ्рдЯрджрдХрд▓ рд╕्рдоाрд░рдХ рд╕рдоूрд╣ рдХрд░्рдиाрдЯрдХ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 1987
15 рдПрд▓िрдлेंрдЯा рдЧुрдлाрдПँ рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 1987
16 рдорд╣ाрди рдЬीрд╡िрдд рдЪोрд▓ рдоंрджिрд░ рддрдоिрд▓рдиाрдбु рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 1987 (2004 рдоें рд╡िрд╕्рддाрд░)
17 рд╕ुंрджрд░рдмрди рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓ рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ 1987
18 рдиंрджा рджेрд╡ी рдПрд╡ं рдлूрд▓ों рдХी рдШाрдЯी рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдЙрдж्рдпाрди рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ 1988 (2005 рдоें рд╡िрд╕्рддाрд░)
19 рд╕ाँрдЪी рдХे рдмौрдж्рдз рд╕्рдоाрд░рдХ рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 1989
20 рд╣ुрдоाрдпूँ рдХा рдордХрдмрд░ा рджिрд▓्рд▓ी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 1993
21 рдХुрддुрдм рдоीрдиाрд░ рдПрд╡ं рдЙрд╕рдХे рд╕्рдоाрд░рдХ рджिрд▓्рд▓ी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 1993
22 рднाрд░рдд рдХे рдкрд░्рд╡рддीрдп рд░ेрд▓рдоाрд░्рдЧ рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓, рддрдоिрд▓рдиाрдбु, рд╣िрдоाрдЪрд▓ рдк्рд░рджेрд╢ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 1999 (2005, 2008 рдоें рд╡िрд╕्рддाрд░)
23 рдорд╣ाрдмोрдзि рдоंрджिрд░ рдкрд░िрд╕рд░, рдмोрдзрдЧрдпा рдмिрд╣ाрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 2002
24 рднीрдордмेрдЯрдХा рд╢ैрд▓ाрд╢्рд░рдп рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 2003
25 рдЪंрдкाрдиेрд░–рдкाрд╡ाрдЧрдв़ рдкुрд░ाрддाрдд्рд╡िрдХ рдЙрдж्рдпाрди рдЧुрдЬрд░ाрдд рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 2004
26 рдЫрдд्рд░рдкрддि рд╢िрд╡ाрдЬी рдорд╣ाрд░ाрдЬ рдЯрд░्рдоिрдирд╕ рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 2004
27 рд▓ाрд▓ рдХिрд▓ा рдкрд░िрд╕рд░ рджिрд▓्рд▓ी рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 2007
28 рдЬंрддрд░ рдоंрддрд░, рдЬрдпрдкुрд░ рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 2010
29 рдкрд╢्рдЪिрдоी рдШाрдЯ рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░, рдЧोрд╡ा, рдХрд░्рдиाрдЯрдХ, рдХेрд░рд▓, рддрдоिрд▓рдиाрдбु рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ 2012
30 рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рдХे рдкрд╣ाрдб़ी рджुрд░्рдЧ рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 2013
31 рд░ाрдиी-рдХी-рд╡ाрд╡ рдЧुрдЬрд░ाрдд рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 2014
32 рдЧ्рд░ेрдЯ рд╣िрдоाрд▓рдпрди рдиेрд╢рдирд▓ рдкाрд░्рдХ рд╣िрдоाрдЪрд▓ рдк्рд░рджेрд╢ рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ 2014
33 рдиाрд▓ंрджा рдорд╣ाрд╡िрд╣ाрд░ рдмिрд╣ाрд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 2016
34 рд▓े рдХोрд░्рдмुрдЬ़िрдП рдХा рд╕्рдеाрдкрдд्рдп рдХाрд░्рдп (рдХैрдкिрдЯрд▓ рдХॉрдо्рдк्рд▓ेрдХ्рд╕, рдЪंрдбीрдЧрдв़) рдЪंрдбीрдЧрдв़ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ (рдЕंрддрд░рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп) 2016
35 рдЕрд╣рдорджाрдмाрдж рдХा рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдирдЧрд░ рдЧुрдЬрд░ाрдд рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 2017
36 рдоुंрдмрдИ рдХे рд╡िрдХ्рдЯोрд░िрдпрди рдЧोрдеिрдХ рдПрд╡ं рдЖрд░्рдЯ рдбेрдХो рдПрди्рд╕ेрдо्рдмрд▓ рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 2018
37 рдЬрдпрдкुрд░ рд╢рд╣рд░ рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 2019
38 рдзोрд▓ाрд╡ीрд░ा: рдПрдХ рд╣рдб़рдк्рдкा рдирдЧрд░ рдЧुрдЬрд░ाрдд рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 2021
39 рдХाрдХрддीрдп рд░ुрдж्рд░ेрд╢्рд╡рд░ (рд░ाрдордк्рдкा) рдоंрджिрд░ рддेрд▓ंрдЧाрдиा рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 2021
40 рд╢ांрддिрдиिрдХेрддрди рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 2023
41 рд╣ोрдпрд╕рд▓ा рдХे рдкрд╡िрдд्рд░ рд╕्рдоाрд░рдХ рд╕рдоूрд╣ рдХрд░्рдиाрдЯрдХ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 2023
42 рдоोрдЗрджрдо – рдЕрд╣ोрдо рд░ाрдЬрд╡ंрд╢ рдХी рд╕рдоाрдзिрдпाँ рдЕрд╕рдо рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 2024
43 рдорд░ाрдаा рд╕ैрди्рдп рдкрд░िрджृрд╢्рдп (Maratha Military Landscapes of India) рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдПрд╡ं рддрдоिрд▓рдиाрдбु* рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 2025
44 рдк्рд░ाрдЪीрди рдмौрдж्рдз рд╕्рдерд▓, рд╕ाрд░рдиाрде рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 2026
45 (рдпूрдиेрд╕्рдХो рдХी 2026 рд╕ूрдЪी рдоें рдХुрд▓ рд╕ंрдЦ्рдпा 45 рд╣ै; рд╕ाрд░рдиाрде рдХे рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рдЕрдж्рдпрддрди рдЧрдгрдиा рдкूрд░्рдг рд╣ोрддी рд╣ै।)

рд╢्рд░ेрдгीрд╡ाрд░ рд╕ाрд░ांрд╢

рд╢्рд░ेрдгी рд╕ंрдЦ्рдпा
рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ 37
рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ 7
рдоिрд╢्рд░िрдд 1
рдХुрд▓ 45

рд░ाрдЬ्рдпрд╡ाрд░ рдк्рд░рдоुрдЦ рд╕्рдеिрддि

рд░ाрдЬ्рдп рд╕ंрдЦ्рдпा
рдорд╣ाрд░ाрд╖्рдЯ्рд░ 6+
рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ 4
рдХрд░्рдиाрдЯрдХ 4
рдЧुрдЬрд░ाрдд 4
рд░ाрдЬрд╕्рдеाрди 4
рддрдоिрд▓рдиाрдбु 4
рджिрд▓्рд▓ी 3
рдордз्рдп рдк्рд░рджेрд╢ 3

рдз्рдпाрди рд░рдЦें рдХि Maratha Military Landscapes of India рдПрдХ Serial Property рд╣ै, рдЬिрд╕рдХे рдШрдЯрдХ рдПрдХ рд╕े рдЕрдзिрдХ рд░ाрдЬ्рдпों рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ैं। рд╕ाрд░рдиाрде рдХे рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ोрдиे рдХे рдмाрдж рднाрд░рдд рдХे рдХुрд▓ рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕्рдерд▓ों рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 45 рд╣ो рдЧрдИ рд╣ै। 


рдЕрдХ्рд╕рд░ рдкूрдЫे рдЬाрдиे рд╡ाрд▓े рдк्рд░рд╢्рди (FAQs)

1. рд╕ाрд░рдиाрде рдХो рдпूрдиेрд╕्рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕ूрдЪी рдоें рдХрдм рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा?

25 рдЬुрд▓ाрдИ 2026 рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕рдоिрддि рдХे 48рд╡ें рд╕рдд्рд░ рдХे рджौрд░ाрди рд╕ाрд░рдиाрде рдХो рдпूрдиेрд╕्рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕ूрдЪी рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा।

2. рд╕ाрд░рдиाрде рднाрд░рдд рдХा рдХौрди-рд╕ा рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕्рдерд▓ рд╣ै?

рд╕ाрд░рдиाрде рднाрд░рдд рдХा 45рд╡ाँ рдпूрдиेрд╕्рдХो рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕्рдерд▓ рд╣ै।

3. рд╕ाрд░рдиाрде рдХिрд╕ рд░ाрдЬ्рдп рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ै?

рд╕ाрд░рдиाрде рдЙрдд्рддрд░ рдк्рд░рджेрд╢ рдХे рд╡ाрд░ाрдгрд╕ी рдЬिрд▓े рдоें рд╕्рдеिрдд рд╣ै।

4. рд╕ाрд░рдиाрде рдХ्рдпों рдк्рд░рд╕िрдж्рдз рд╣ै?

рдпрд╣ीं рднрдЧрд╡ाрди рдмुрдж्рдз рдиे рдЬ्рдЮाрди рдк्рд░ाрдк्рддि рдХे рдмाрдж рдЕрдкрдиा рдкрд╣рд▓ा рдЙрдкрджेрд╢ рджिрдпा рдеा, рдЬिрд╕े рдзрд░्рдордЪрдХ्рд░ рдк्рд░рд╡рд░्рддрди рдХрд╣ा рдЬाрддा рд╣ै।

5. рд╕ाрд░рдиाрде рдХिрд╕ рдпूрдиेрд╕्рдХो рдоाрдирджंрдб рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ुрдЖ?

рд╕ाрд░рдиाрде рдХो рд╕ांрд╕्рдХृрддिрдХ рдоाрдирджंрдб (iii) рдФрд░ (vi) рдХे рдЕंрддрд░्рдЧрдд рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕ूрдЪी рдоें рд╢ाрдоिрд▓ рдХिрдпा рдЧрдпा।

6. рд╕ाрд░рдиाрде рдХे рдк्рд░ाрдЪीрди рдиाрдо рдХ्рдпा рд╣ैं?

рд╕ाрд░рдиाрде рдХो рдк्рд░ाрдЪीрди рдЧ्рд░ंрдеों рдоें рдЛрд╖िрдкрддрди, рдЗрд╕िрдкрддрди (рдкाрд▓ी: рдЗрд╕िрдкрддрди/рдЗрд╕िрдкрддрдиा) рдФрд░ рдоृрдЧрджाрд╡ (рдкाрд▓ी: рдоिрдЧрджाрдп) рдХे рдиाрдо рд╕े рднी рдЬाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।

7. рд╕ाрд░рдиाрде рд╡िрд╢्рд╡ рдзрд░ोрд╣рд░ рд╕ंрдкрдд्рддि рдХे рдоुрдЦ्рдп рднाрдЧ рдХौрди-рдХौрди рд╕े рд╣ैं?

рдЗрд╕ Serial Property рдХे рджो рдк्рд░рдоुрдЦ рдШрдЯрдХ рд╣ैं—рдЪौрдЦंрдбी рд╕्рддूрдк рдФрд░ рд╕ाрд░рдиाрде рдХे рдкुрд░ाрддाрдд्рд╡िрдХ рдЕрд╡рд╢ेрд╖।

8. рдзрдоेрдЦ рд╕्рддूрдк рдХा рдХ्рдпा рдорд╣рдд्рд╡ рд╣ै?

рдзрдоेрдЦ рд╕्рддूрдк рдЙрд╕ рд╕्рдеाрди рдХी рд╕्рдоृрддि рд╕े рдЬुрдб़ा рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै рдЬрд╣ाँ рднрдЧрд╡ाрди рдмुрдж्рдз рдиे рдЕрдкрдиा рдк्рд░рдердо рдЙрдкрджेрд╢ рджिрдпा рдеा।

9. рдХ्рдпा рдЕрд╢ोрдХ рд╕्рддंрдн рдХा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдк्рд░рддीрдХ рд╕े рд╕ंрдмंрдз рд╣ै?

рд╣ाँ। рд╕ाрд░рдиाрде рдХे рдЕрд╢ोрдХ рд╕्рддंрдн рдХा рд╕िंрд╣ рд╢ीрд░्рд╖ (Lion Capital) рднाрд░рдд рдХा рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдк्рд░рддीрдХ рд╣ै।

10. рд╕ाрд░рдиाрде рдШूрдордиे рдХा рд╕рдмрд╕े рдЕрдЪ्рдЫा рд╕рдордп рдХौрди-рд╕ा рд╣ै?

рдЕрдХ्рдЯूрдмрд░ рд╕े рдоाрд░्рдЪ рдХे рдмीрдЪ рдХा рд╕рдордп рд╕ाрдоाрди्рдпрддः рд╕рдмрд╕े рдЙрдкрдпुрдХ्рдд рдоाрдиा рдЬाрддा рд╣ै।


рд╕ंрджрд░्рдн (References)

  1. UNESCO World Heritage Centre – Ancient Buddhist Site of Sarnath (Official World Heritage List, Inscription 2026)
  2. UNESCO World Heritage Committee, 48th Session (Busan, Republic of Korea), July 2026
  3. Archaeological Survey of India (ASI)
  4. UNESCO New Delhi Regional Office – Official Press Release (25 July 2026)
  5. Vinaya Pitaka (Mah─Бvagga)
  6. Saс╣Гyutta Nik─Бya (Dhammacakkappavattana Sutta)
  7. Xuanzang, Great Tang Records on the Western Regions
  8. Faxian, A Record of Buddhist Kingdoms


Comments