What is Heat and how is it created? Effects of Heat : เคŠเคท्เคฎा เค•्เคฏा เคนै เค”เคฐ เคฏเคน เค•ैเคธे เคฌเคจเคคी เคนै?

What is Heat? How is it created? Effects of Heat : เคŠเคท्เคฎा เค•्เคฏा เคนै เค”เคฐ เคฏเคน เค•ैเคธे เคฌเคจเคคी เคนै?


เคŠเคท्เคฎा (Heat) เค•्เคฏा เคนै?

เคŠเคท्เคฎा เคเค• เคช्เคฐเค•ाเคฐ เค•ी เคŠเคฐ्เคœा เคนै, เคœो เค•िเคธी เคชเคฆाเคฐ्เคฅ เค•े เค•เคฃों (เค…เคฃुเค“ं/เคชเคฐเคฎाเคฃुเค“ं) เค•ी เค—เคคि เคธे เค‰เคค्เคชเคจ्เคจ เคนोเคคी เคนै। เคœเคฌ เค•เคฃ เคคेเคœी เคธे เคนिเคฒเคคे-เคฆौเคก़เคคे เคนैं, เคคो เคชเคฆाเคฐ्เคฅ เค—เคฐ्เคฎ เคนोเคคा เคนै; เคœเคฌ เค•เคฃों เค•ी เค—เคคि เคงीเคฎी เคนोเคคी เคนै เคคो เคชเคฆाเคฐ्เคฅ เค ंเคกा เคนोเคคा เคนै।

เคธเคฐเคฒ เคถเคฌ्เคฆों เคฎें, เคŠเคท्เคฎा เค•ोเคˆ เค…เคฒเค— เคšीเคœ เคจเคนीं เคนै, เคฏเคน เค•ेเคตเคฒ เค•เคฃों เค•ी เค—เคคि (motion of particles) เค•ी เคŠเคฐ्เคœा เคนै। เค•เคฃ เคœिเคคเคจी เคคेเคœ เคธ्เคชीเคก เคธे เคนिเคฒेंเค—े, เค‰เคคเคจी เค…เคงिเค• เคŠเคฐ्เคœा เค‰เคค्เคชเคจ्เคจ เคนोเค—ी। เค‰เคธी เคŠเคฐ्เคœा เค•ो เคนเคฎ เค—เคฐ्เคฎी เคฏा เคŠเคท्เคฎा เค•เคนเคคे เคนैं। เคœเคฌ เคญी เค•ोเคˆ เคšीเคœ เคนिเคฒเคคी เคนै, เคคो เค‰เคธเคฎें เค—เคคिเคœ เคŠเคฐ्เคœा (Kinetic Energy) เคนोเคคी เคนै।

เค•เคฒ्เคชเคจा เค•ीเคœिเค เค•ि เค†เคชเค•े เคชाเคธ เคฒाเค–ों-เค•เคฐोเคก़ों เค•เคฃ เคนैं। เคœเคฌ เคตे เคงीเคฎे เคšเคฒเคคे เคนैं เคคो เคชเคฆाเคฐ्เคฅ เค ंเคกा เคนोเคคा เคนै। เคœเคฌ เคตे เคคेเคœ เค—เคคि เคธे เคšเคฒเคคे เคนैं เคคो เคชเคฆाเคฐ्เคฅ เค—เคฐ्เคฎ เคนोเคคा เคนै, เค”เคฐ เคœเคฌ เคตे เคฌेเคนเคฆ เคคेเคœ เค—เคคि เคธे เคšเคฒเคคे เคนैं เคคो เคชเคฆाเคฐ्เคฅ เคšเคฎเค•เคจे เคฒเค—เคคा เคนै (เคœैเคธे เคฒाเคฒ-เค—เคฐ्เคฎ เคฒोเคนे)। เคคो เคฏाเคจी เคŠเคท्เคฎा = เค•เคฃों เค•ी เค—เคคिเคœ เคŠเคฐ्เคœा (Kinetic Energy of Particles)। เคœिเคคเคจी เคคेเคœ เค—เคคि, เค‰เคคเคจी เค…เคงिเค• เคŠเคฐ्เคœा, เคฏाเคจी เค…เคงिเค• เคŠเคท्เคฎा।

เค†เคชเค•ा เคนाเคฅ เคนिเคฒเคคा เคนै, เคคो เค‰เคธเคฎें เคŠเคฐ्เคœा เคนोเคคी เคนै। เค†เคช เคฌोเคฒเคคे เคนैं, เคคो เค‰เคธเคฎें เคŠเคฐ्เคœा เคนोเคคी เคนै। เคนเคตा เคฌเคนเคคी เคนै, เค‰เคธเคฎें เคŠเคฐ्เคœा เคนोเคคी เคนै। เคชाเคจी เคฌเคนเคคा เคนै, เค‰เคธเคฎें เคŠเคฐ्เคœा เคนोเคคी เคนै। เค•เคฃ เคนिเคฒเคคे เคนैं, เค‰เคจเค•ी เค—เคคि เคฎें เคŠเคฐ्เคœा เคนोเคคी เคนै। เค•्เคฏोंเค•ि เค•เคฃ เคฌเคนुเคค เคนी เคธूเค•्เคท्เคฎ เคนोเคคे เคนैं เค”เคฐ เค…เคฐเคฌों-เค–เคฐเคฌों เค•ी เคธंเค–्เคฏा เคฎें เคนोเคคे เคนैं, เคคो เค‰เคจเค•ी เค•ुเคฒ เคŠเคฐ्เคœा เคฎिเคฒเค•เคฐ เคŠเคท्เคฎा เคฌเคจाเคคी เคนै।

เคธंเค•्เคทेเคช เคฎें, เคŠเคท्เคฎा เคŠเคฐ्เคœा เค•ा เคเค• เคฐूเคช เคนै เคœो เค•เคฃों เค•ी เค—เคคि เคธे เคฌเคจเคคी เคนै เค”เคฐ เคคाเคชเคฎाเคจ, เค…เคตเคธ्เคฅा, เค†เค•ाเคฐ เค†เคฆि เคฌเคฆเคฒ เคธเค•เคคी เคนै। เค‡เคธเค•ा เคธंเคšเคฐเคฃ เคšाเคฒเคจ, เคธंเคตเคนเคจ เค”เคฐ เคตिเค•िเคฐเคฃ เคธे เคนोเคคा เคนै।

เคŠเคท्เคฎा เค•ैเคธी เคฆिเค–เคคी เคนै? (What Does Heat Look Like?)

เคŠเคท्เคฎा เคŠเคฐ्เคœा เค•ा เคฐूเคช เคนै, เค•ोเคˆ เค ोเคธ/เคฆिเค–ाเคˆ เคฆेเคจे เคตाเคฒी เคšीเคœ เคจเคนीं। เคŠเคท्เคฎा เคคाเคชเคฎाเคจ เคฌเคข़ाเคคी เคนै, เค…เคตเคธ्เคฅा เคฌเคฆเคฒเคคी เคนै, เคซैเคฒाเคต เคฒाเคคी เคนै। เคฏाเคจी เคŠเคท्เคฎा เคธ्เคตเคฏं เคฆिเค–ाเคˆ เคจเคนीं เคฆेเคคी, เคฒेเค•िเคจ เค‡เคธเค•े เคช्เคฐเคญाเคต เคฆिเค–เคคे เคนैं, เคœैเคธे เคšीเคœें เค—เคฐ्เคฎ เคนोเค•เคฐ เคšเคฎเค•เคจे เคฒเค—เคคी เคนैं (เคฒाเคฒ-เค—เคฐ्เคฎ เคงाเคคु), เค—เคฐ्เคฎ เคนเคตा เคฎें เคฒเคนเคฐें เคฏा เคนเคตा เคนिเคฒเคคी เคนुเคˆ เคฆिเค–ाเคˆ เคฆेเคคी เคนै, เคชाเคจी เค‰เคฌเคฒเคคा เคนै, เคตเคธ्เคคुเคँ เคซैเคฒเคคी เคนैं, เคงुเค†ँ เคฏा เคญाเคช เค‰เค เคคी เคนै। 

เคŠเคท्เคฎा เค•े เค•्เคฏा เคช्เคฐเคญाเคต (Effects of Heat)

เคŠเคท्เคฎा เค•ा เคชเคฆाเคฐ्เคฅों เคชเคฐ เค•เคˆ เคคเคฐเคน เคธे เคช्เคฐเคญाเคต เคชเคก़เคคा เคนै :

(1) เคคाเคชเคฎाเคจ เคฌเคข़เคจा (Increase in Temperature) : เคœเคฌ เค•िเคธी เคตเคธ्เคคु เคฎें เคŠเคท्เคฎा เคฆी เคœाเคคी เคนै เคคो เค‰เคธเค•ा เคคाเคชเคฎाเคจ เคฌเคข़เคคा เคนै।

(2) เค…เคตเคธ्เคฅा เคชเคฐिเคตเคฐ्เคคเคจ (Change of State) : เคŠเคท्เคฎा เคธे เคชเคฆाเคฐ्เคฅ เค•ी เค…เคตเคธ्เคฅा เคฌเคฆเคฒ เคธเค•เคคी เคนै। เคœैเคธे เคฌเคฐ्เคซ เค•ा เคชाเคจी เคฎें เคฌเคฆเคฒเคจा (เคชिเค˜เคฒเคจा), เคชाเคจी เค•ा เคญाเคช เคฎें เคฌเคฆเคฒเคจा (เคตाเคท्เคชीเค•เคฐเคฃ), เคญाเคช เค•ा เคชाเคจी เคฎें เคฌเคฆเคฒเคจा (เคธंเค˜เคจเคจ)

(3) เคช्เคฐเคธाเคฐ (Expansion) : เค—เคฐ्เคฎी เคฎिเคฒเคจे เคชเคฐ เค…เคงिเค•เคคเคฐ เคชเคฆाเคฐ्เคฅ เคซैเคฒเคคे เคนैं। เคœैเคธे เค—เคฐ्เคฎिเคฏों เคฎें เคคाเคฐ เคขीเคฒे เคนो เคœाเคคे เคนैं।

(4) เคฐाเคธाเคฏเคจिเค• เคชเคฐिเคตเคฐ्เคคเคจ (Chemical Changes) : เค•เคˆ เคฐाเคธाเคฏเคจिเค• เค•्เคฐिเคฏाเค“ं เค•ा เค•ाเคฐเคฃ เคฏा เค‰เคค्เคชाเคฆ เคŠเคท्เคฎा เคนोเคคी เคนै। เคœैเคธे เคญोเคœเคจ เคชเค•เคจा, เคงाเคคुเค“ं เค•ा เคถुเคฆ्เคงिเค•เคฐเคฃ।

(5) เคตिเคฆ्เคฏुเคค เค‰เคค्เคชाเคฆเคจ (Electricity Generation) : เคŠเคท्เคฎा เคธे เคญाเคช เคฌเคจเคคी เคนै เคœो เคŸเคฐ्เคฌाเค‡เคจ เคšเคฒाเค•เคฐ เคฌिเคœเคฒी เคฌเคจाเคคी เคนै।

(6) เคœीเคตों เค•े เคถเคฐीเคฐ เคชเคฐ เคช्เคฐเคญाเคต : เคŠเคท्เคฎा เคœीเคตिเคค เคช्เคฐाเคฃिเคฏों เค•े เคถเคฐीเคฐ เค•ा เคคाเคชเคฎाเคจ เคจिเคฏंเคค्เคฐिเคค เคฐเค–เคคी เคนै।

เคŠเคท्เคฎा เค•ैเคธे เคฌเคจเคคी เคนै? (Heat Generation)

เคŠเคท्เคฎा เค•เคˆ เคคเคฐीเค•ों เคธे เค‰เคค्เคชเคจ्เคจ เคนोเคคी เคนै :

1. เค˜เคฐ्เคทเคฃ (Friction) เคธे : เคฆो เคตเคธ्เคคुเค“ं เค•ो เคฐเค—เคก़เคจे เคชเคฐ เค•เคฃों เค•ी เค—เคคि เคฌเคข़เคคी เคนै เค”เคฐ เคŠเคท्เคฎा เคฌเคจเคคी เคนै। เคœैเคธे เคนाเคฅ เคฐเค—เคก़เคจे เคชเคฐ เค—เคฐ्เคฎ เคนो เคœाเคคे เคนैं।

2. เคฐाเคธाเคฏเคจिเค• เค…เคญिเค•्เคฐिเคฏा (Chemical Reaction) เคธे : เค•ुเค› เค…เคญिเค•्เคฐिเคฏाเคँ เคŠเคท्เคฎा เค›ोเคก़เคคी เคนैं। เคœैเคธे เคฒเค•เคก़ी เคœเคฒเคจा, เค•ोเคฏเคฒा เคœเคฒเคจा, เคญोเคœเคจ เคชเค•ाเคจा।

3. เคตिเคฆ्เคฏुเคค เคŠเคฐ्เคœा เคธे (Electrical Heating) : เค•เคฐंเคŸ เคฌเคนเคจे เคธे เคคाเคฐों เคฎें เคŠเคท्เคฎा เค‰เคค्เคชเคจ्เคจ เคนोเคคी เคนै। เคœैเคธे เคนीเคŸเคฐ, เค—ीเคœเคฐ, เค‡เคธ्เคค्เคฐी।

4. เคธूเคฐ्เคฏ เค•िเคฐเคฃों เคธे (Radiatio) : เคธूเคฐ्เคฏ เคธे เค†เคจे เคตाเคฒे เคตिเคฆ्เคฏुเคคเคšुंเคฌเค•ीเคฏ เคตिเค•िเคฐเคฃ เคชृเคฅ्เคตी เค”เคฐ เคตเคธ्เคคुเค“ं เค•ो เค—เคฐ्เคฎ เค•เคฐเคคे เคนैं।

5. เคชเคฐเคฎाเคฃ्เคตिเค• เค•्เคฐिเคฏाเค“ं เคธे (Nuclear Reactions) : เคจाเคญिเค•ीเคฏ เคตिเค–ंเคกเคจ/เคธंเคฒเคฏเคจ เคฎें เคฌเคก़ी เคฎाเคค्เคฐा เคฎें เคŠเคท्เคฎा เคฌเคจเคคी เคนै। เคธूเคฐ्เคฏ, เคชเคฐเคฎाเคฃु เคŠเคฐ्เคœा เคธंเคฏंเคค्เคฐ।

เคŠเคท्เคฎा เค•े เค—ुเคฃ เค”เคฐ เคตिเคถेเคทเคคाเคँ (Properties & Characteristics of Heat)

1. เคŠเคท्เคฎा เคเค• เคŠเคฐ्เคœा เคนै : เคฏเคน เคŠเคฐ्เคœा เค•ा เคเค• เคฐूเคช เคนै เคœिเคธे เคœूเคฒ (Joule) เคฏा เค•ैเคฒोเคฐी (calorie) เคฎें เคฎाเคชा เคœाเคคा เคนै।

2. เคŠเคท्เคฎा เค—เคฐ्เคฎ เคตเคธ्เคคु เคธे เค ंเคกी เคตเคธ्เคคु เค•ी เค“เคฐ เคฌเคนเคคी เคนै : เคคाเคชเคฎाเคจ-เคธंเคคुเคฒเคจ เคฌเคจเคจे เคคเค• เคŠเคท्เคฎा เคธ्เคฅाเคจांเคคเคฐिเคค เคนोเคคी เคฐเคนเคคी เคนै।

3. เคŠเคท्เคฎा เคคाเคชเคฎाเคจ เคฌเคฆเคฒ เคธเค•เคคी เคนै : เคŠเคท्เคฎा เค•े เคฌเคข़เคจे เคธे เคคाเคชเคฎाเคจ เคฌเคข़เคคा เคนै; เค•เคฎ เคนोเคจे เคธे เค˜เคŸเคคा เคนै।

4. เคŠเคท्เคฎा เคชเคฆाเคฐ्เคฅ เค•ी เค…เคตเคธ्เคฅा เคฌเคฆเคฒ เคธเค•เคคी เคนै। เคœैเคธे เคฌเคฐ्เคซ เค•ा เคชाเคจी เคฎें เคฌเคฆเคฒเคจा (เคชिเค˜เคฒเคจा), เคฏा เคชाเคจी เค•ा เคญाเคช เคฌเคจเคจा (เคตाเคท्เคชीเค•เคฐเคฃ)।

5. เคŠเคท्เคฎा เค•ा เคธंเคšाเคฐ เคคीเคจ เคคเคฐीเค•ों เคธे เคนोเคคा เคนै : เคšाเคฒเคจ (Conduction) เคฏाเคจी เค ोเคธ เคฎाเคง्เคฏเคฎ เคธे, เคธंเคตเคนเคจ (Convection) เคฏाเคจी เคคเคฐเคฒ/เค—ैเคธ เคฎें เค”เคฐ เคตिเค•िเคฐเคฃ (Radiation) เคฏाเคจी เคฌिเคจा เคฎाเคง्เคฏเคฎ เค•े।

6. เคŠเคท्เคฎा เคตเคธ्เคคु เค•े เคฆ्เคฐเคต्เคฏเคฎाเคจ เค”เคฐ เคตिเคถिเคท्เคŸ เคŠเคท्เคฎा เคชเคฐ เคจिเคฐ्เคญเคฐ เค•เคฐเคคी เคนै : เคเค• เคนी เคŠเคท्เคฎा เคธे เค…เคฒเค—-เค…เคฒเค— เคชเคฆाเคฐ्เคฅों เค•ा เคคाเคชเคฎाเคจ เค…เคฒเค—-เค…เคฒเค— เคฌเคข़เคคा เคนै।

7. เคŠเคท्เคฎा เค…เคฆृเคถ्เคฏ เคนोเคคी เคนै เคฒेเค•िเคจ เคช्เคฐเคญाเคต เคฎเคนเคธूเคธ เค•िเคฏा เคœा เคธเค•เคคा เคนै। เคœैเคธे เค—เคฐ्เคฎी เค•ा เค…เคนเคธाเคธ, เคตเคธ्เคคु เค•ा เคซैเคฒเคจा เค†เคฆि।

เคธूเคฐ्เคฏ เคฎें เคŠเคท्เคฎा เค•ैเคธे เค†เคˆ? (How Did the Sun Get Its Heat?)

เคธूเคฐ्เคฏ เค•ी เค—เคฐ्เคฎी เคธाเคฎाเคจ्เคฏ เค•เคฃों เค•ी เคนเคฒเคšเคฒ เคธे เคจเคนीं เคฌเคจเคคी। เคตเคน เคชเคฐเคฎाเคฃु เคธ्เคคเคฐ เคชเคฐ เคนोเคจे เคตाเคฒी เคตिเคถाเคฒ เคŠเคฐ्เคœा เคธे เคฌเคจเคคी เคนै। เคธूเคฐ्เคฏ เคฎें เคŠเคท्เคฎा เคชเคฐเคฎाเคฃु เคธंเคฒเคฏเคจ (Nuclear Fusion) เคธे เค†เคคी เคนै। เคธूเคฐ्เคฏ เค•े เค•ेंเคฆ्เคฐ เคฎें เคฌเคนुเคค เค…เคงिเค• เคคाเคชเคฎाเคจ (เคฒเค—เคญเค— 1.5 เค•เคฐोเคก़ °C) เคนै, เคฌเคนुเคค เค…เคงिเค• เคฆเคฌाเคต เคนै। เค‡เคธ เคฆเคฌाเคต เค”เคฐ เคคाเคชเคฎाเคจ เคฎें เคนाเค‡เคก्เคฐोเคœเคจ เค•े เคจाเคญिเค• เค†เคชเคธ เคฎें เคŸเค•เคฐाเคคे เคนैं เค”เคฐ เคœुเคก़เค•เคฐ เคนीเคฒिเคฏเคฎ เคฌเคจाเคคे เคนैं। เค‡เคธे เค•เคนเคคे เคนैं เคชเคฐเคฎाเคฃु เคธंเคฒเคฏเคจ (Nuclear Fusion)। เคซ्เคฏूเคœ़เคจ เคจे เคธूเคฐ्เคฏ เค•ो เคเค• เคตिเคถाเคฒ เค—เคคिเคœ–เคŠเคฐ्เคœा + เคช्เคฐเค•ाเคถ + เคŠเคท्เคฎा เค•ा เค—ोเคฒा เคฌเคจा เคฆिเคฏा, เค•्เคฏोंเค•ि เค‡เคธ เคช्เคฐเค•्เคฐिเคฏा เคฎें เคฌเคนुเคค เคฌเคก़ी เคฎाเคค्เคฐा เคฎें เคŠเคฐ्เคœा (เคŠเคท्เคฎा เค”เคฐ เคช्เคฐเค•ाเคถ) เคจिเค•เคฒเคคी เคนै। เคœเคฌ เคฆो เคนाเค‡เคก्เคฐोเคœเคจ เคชเคฐเคฎाเคฃु เคฎिเคฒเค•เคฐ เคนीเคฒिเคฏเคฎ เคฌเคจाเคคे เคนैं, เคคเคฌ เคฅोเคก़ा เคธा เคฆ्เคฐเคต्เคฏเคฎाเคจ เค—ाเคฏเคฌ เคนो เคœाเคคा เคนै। เคตเคน เคฆ्เคฐเคต्เคฏเคฎाเคจ เคŠเคฐ्เคœा เคฎें เคฌเคฆเคฒ เคœाเคคा เคนै (E = mc²)। เคฏเคนी เคŠเคฐ्เคœा เคนै เคธूเคฐ्เคฏ เค•ी เค—เคฐ्เคฎी। 

เคฌ्เคฐเคน्เคฎाเคฃ्เคก เคฎें เคชเคนเคฒी เคฌाเคฐ เคŠเคท्เคฎा เค•ैเคธे เค”เคฐ เค•िเคธเคธे เคฌเคจी? 

เคตैเคœ्เคžाเคจिเค•ों เค•े เคฎुเคคाเคฌिเค•, เคชเคนเคฒी เคŠเคท्เคฎा เคฌिเค— เคฌैंเค— เคธे (Heat from the Big Bang) เคฌเคจी। เคฏाเคจी เคฌ्เคฐเคน्เคฎाเคฃ्เคก เคฎें เคŠเคท्เคฎा เค•ा เคชเคนเคฒा เคธ्เคฐोเคค เคฌिเค— เคฌैंเค— เคนी เคฅा। เคฒเค—เคญเค— 13.8 เค…เคฐเคฌ เคตเคฐ्เคท เคชเคนเคฒे เคฌ्เคฐเคน्เคฎाเคฃ्เคก เค…เคค्เคฏंเคค เค›ोเคŸा, เค…เคค्เคฏंเคค เค˜เคจा เค”เคฐ เค…เคจंเคค เค—เคฐ्เคฎ เคฅा। เค‡เคธी เคธ्เคฅिเคคि เคธे เค…เคค्เคฏเคงिเค• เคตिเคธ्เคซोเคŸ/เคตिเคธ्เคคाเคฐ เคนुเค†, เคœिเคธे เคฌिเค— เคฌैंเค— เค•เคนเคคे เคนैं। เคฌिเค— เคฌैंเค— เค•े เค ीเค• เคฌाเคฆ เคŠเคฐ्เคœा เค…เคค्เคฏเคงिเค• เค˜เคจเคค्เคต เคฎें เคฅी, เคคाเคชเคฎाเคจ เคฒเค—เคญเค— 10¹⁰–10³²°C เคคเค• เคฅा। เคœैเคธे เคนी เคฌ्เคฐเคน्เคฎाเคฃ्เคก เคตिเคธ्เคคृเคค เคนुเค†, เคŠเคฐ्เคœा เค•เคฃों เคฎें เคฌเคฆเคฒी, เค•เคฃों เค•ी เคคेเคœ เค—เคคि เค•े เค•ाเคฐเคฃ เคŠเคท्เคฎा เคŠเคฐ्เคœा เค‰เคค्เคชเคจ्เคจ เคนुเคˆ। เค‡เคธเคฒिเค เคŠเคท्เคฎा เคฌ्เคฐเคน्เคฎाเคฃ्เคก เค•ी เค‰เคค्เคชเคค्เคคि เค•े เคธाเคฅ เคนी เคฌเคจी, เค•िเคธी เคฌाเคนเคฐी เคธ्เคฐोเคค เคธे เคจเคนीं।

เคŠเคท्เคฎा, เคคाเคชเคฎाเคจ เค”เคฐ เค—เคฐ्เคฎी เคฎें เค•्เคฏा เค…ंเคคเคฐ เคนै?

เคŠเคท्เคฎा เค”เคฐ เคคाเคชเคฎाเคจ เค•ा เคฐिเคถ्เคคा เคตैเคธा เคนै เคœैเคธे เคญीเคก़ เค”เคฐ เคถोเคฐ เค•ा। เคฆोเคจों เคœुเคก़े เคนुเค เคนैं, เคชเคฐ เคเค• เคนी เคšीเคœ เคจเคนीं เคนैं।

เคŠเคท्เคฎा (Heat) เคŠเคฐ्เคœा เคนै। เคฏเคน เคตเคน เคŠเคฐ्เคœा เคนै เคœो เค•िเคธी เคตเคธ्เคคु เค•े เค•เคฃों เค•ी เค—เคคि เคธे เคฌเคจเคคी เคนै เค”เคฐ เคเค• เคœเค—เคน เคธे เคฆूเคธเคฐी เคœเค—เคน เคฌเคน เคธเค•เคคी เคนै। เคŠเคท्เคฎा เคฌเคข़เคจे เคชเคฐ เค•เคฃ เคคेเคœ เคจाเคšเคจे เคฒเค—เคคे เคนैं, เค”เคฐ เค˜เคŸเคจे เคชเคฐ เคงीเคฐे เคนो เคœाเคคे เคนैं। เคตเคนीं, เคคाเคชเคฎाเคจ (Temperature) เค‰เคธ เคจाเคš เค•ी เคธ्เคชीเคก เค•ा เคฎाเคช เคนै। เคฏเคน เคฌเคคाเคคा เคนै เค•ि เค•เคฃ เค•िเคคเคจी เคคेเคœी เคธे เคนिเคฒ เคฐเคนे เคนैं। เคคाเคชเคฎाเคจ เค•ो เคนเคฎ เคฅเคฐ्เคฎाเคฎीเคŸเคฐ เคธे เคฎाเคช เคฒेเคคे เคนैं।

เคŠเคท्เคฎा = เค•ुเคฒ เคŠเคฐ्เคœा เค”เคฐ เคคाเคชเคฎाเคจ = เค‰เคธ เคŠเคฐ्เคœा เค•ा เค”เคธเคค เคธ्เคคเคฐ

เคเค• เคฌเคก़े เค—เคฐ्เคฎ เคชाเคจी เค•े เคŸเคฌ เค”เคฐ เคเค• เค›ोเคŸे เค•เคช เคฎें เคฐเค–े เค—เคฐ्เคฎ เคชाเคจी เค•ा เคคाเคชเคฎाเคจ เคเค• เคธเคฎाเคจ เคนो เคธเค•เคคा เคนै, เคฒेเค•िเคจ เคŸเคฌ เคฎें เคŠเคท्เคฎा เคฌเคนुเคค เคœ्เคฏाเคฆा เคนोเค—ी, เค•्เคฏोंเค•ि เค‰เคธเคฎें เค•เคฃों เค•ी เคธंเค–्เคฏा เคฌเคนुเคค เคœ्เคฏाเคฆा เคนै (เคฏाเคจी เคŸเคฌ เคฎें เค—เคฐ्เคฎ เคชाเคจी เค•ी เคฎाเคค्เคฐा เคœ्เคฏाเคฆा เคนै)।

เคŠเคท्เคฎा เค”เคฐ เค—เคฐ्เคฎी เคฎें เค…ंเคคเคฐ? เคฏเคน เคญाเคทा เค•ा เคซเคฐ्เค• เคนै। เคŠเคท्เคฎा เคเค• เคตैเคœ्เคžाเคจिเค• เคถเคฌ्เคฆ เคนै। เคฏเคน เคŠเคฐ्เคœा เค•ा เคฐूเคช เคนै, เคœिเคธे เคนเคฎ เคœूเคฒ เคฏा เค•ैเคฒोเคฐी เคฎें เคฎाเคชเคคे เคนैं। เคœเคฌ เคนเคฎ เคตिเคœ्เคžाเคจ เค•ी เคฌाเคค เค•เคฐเคคे เคนैं เคฏाเคจी เคญौเคคिเค•ी, เคฐเคธाเคฏเคจ เคตिเคœ्เคžाเคจ, เคคो เคตเคนाँ "เคŠเคท्เคฎा" เคถเคฌ्เคฆ เคธเคนी เคนै। เคตเคนीं, เค—เคฐ्เคฎी เคฆैเคจिเค• เคญाเคทा เคฎें เค‡เคธ्เคคेเคฎाเคฒ เคนोเคจे เคตाเคฒा เคถเคฌ्เคฆ เคนै। เค—เคฐ्เคฎी เคตเคน เค…เคจुเคญूเคคि เคนै เคœो เคนเคฎें เคคเคฌ เคนोเคคी เคนै เคœเคฌ เคŠเคท्เคฎा เคนเคฎाเคฐे เคถเคฐीเคฐ เคฎें เค†เคคी เคนै।

เคฆूเคธเคฐे เคถเคฌ्เคฆों เคฎें เค•เคนें เคคो เคŠเคท्เคฎा เคเค• เคŠเคฐ्เคœा เคนै เค”เคฐ เค—เคฐ्เคฎी เค‰เคธ เคŠเคฐ्เคœा เค•ा เคเคนเคธाเคธ เคนै। เค…ंเคคเคฐ เคฏเคน เคนै เคœैเคธे เคช्เคฐเค•ाเคถ เค”เคฐ เคฐोเคถเคจी เคฎें เคนोเคคा เคนै। เคชเคนเคฒा เคตैเคœ्เคžाเคจिเค• เคถเคฌ्เคฆ เคนै, เค”เคฐ เคฆूเคธเคฐा เค…เคจुเคญเคต เคนै। เคฏाเคจी เคŠเคท्เคฎा เค•ो เค†เคช เคธूเคค्เคฐों เค”เคฐ เคฎाเคช เคฎें เคชเค•เคก़ เคธเค•เคคे เคนैं, เคœเคฌเค•ि เค—เคฐ्เคฎी เค•ो เค†เคช เค…เคชเคจी เคค्เคตเคšा เคธे เคฎเคนเคธूเคธ เค•เคฐเคคे เคนैं।

----------------------------------------------------------------------

เคนเคฎाเคฐे เคเค• เคธ्เคŸूเคกेंเคŸ เคจे เคนเคฎเคธे เคเค• เคธเคตाเคฒ เคชूเค›ा เคฅा เค•ि เค•्เคฏा เค…เค—्เคจि (Fire) เคญी เค•ेเคตเคฒ เค•เคฃों เค•ी เคคेเคœ เค—เคคि เคนै?

เคจเคนीं। เค…เค—्เคจि เค•ेเคตเคฒ เค•เคฃों เค•े เคคेเคœ เคนिเคฒเคจे-เคกुเคฒเคจे เค•ा เคจाเคฎ เคจเคนीं เคนै। 

เค…เค—्เคจि = เคเค• เคฐाเคธाเคฏเคจिเค• เคช्เคฐเค•्เคฐिเคฏा + เคช्เคฐเค•ाเคถ + เคŠเคท्เคฎा।

เค…เค—्เคจि เค•ैเคธे เคฌเคจเคคी เคนै? เคœเคฌ เค•ोเคˆ เคชเคฆाเคฐ्เคฅ (เคœैเคธे เคฒเค•เคก़ी, เค—ैเคธ, เคชेเคŸ्เคฐोเคฒ) เค‘เค•्เคธीเคœเคจ เค•े เคธाเคฅ เคคेเคœी เคธे เค…เคญिเค•्เคฐिเคฏा เค•เคฐเคคा เคนै เค”เคฐ เค‡เคธ เค…เคญिเค•्เคฐिเคฏा เคฎें เคŠเคท्เคฎा (Heat), เคช्เคฐเค•ाเคถ (Light), เค—ैเคธें เคจिเค•เคฒเคคी เคนैं เคคो เคนเคฎ เค‰เคธे เค…เค—्เคจि เคฏा เคœ्เคตाเคฒा (Fire) เค•เคนเคคे เคนैं। เค‡เคธเคฒिเค เค…เค—्เคจि เค•िเคธी เคเค• เคšीเคœ เค•ा เคจाเคฎ เคจเคนीं, เคฌเคฒ्เค•ि เคช्เคฐเค•्เคฐिเคฏा เค•ा เคจाเคฎ เคนै। เค•ेเคตเคฒ เค•เคฃों เค•ी เคคेเคœ เค—เคคि เคธे เค…เค—्เคจि เคจเคนीं เคฌเคจเคคी, เคตเคน เค—เคฐ्เคฎी เคฏा เคคाเคชเคฎाเคจ เคฌเคจाเคคी เคนै।

เคธूเคฐ्เคฏ เคฎें เค…เค—्เคจि เคจเคนीं เคนै। เคฏाเคจी เคœैเคธी เค…เค—्เคจि เคฒเค•เคก़ी, เค—ैเคธ เคฏा เคคेเคฒ เคœเคฒเคจे เคชเคฐ เคฌเคจเคคी เคนै, เคตैเคธी เค†เค— เคธूเคฐ्เคฏ เคฎें เคจเคนीं เคนोเคคी। เคธूเคฐ्เคฏ เคฎें เค‘เค•्เคธीเคœเคจ เคจเคนीं เคนै (เคฌเคนुเคค เคฅोเคก़ी เคนी เคฎाเคค्เคฐा เคฎें เคนै), เคฒเค•เคก़ी เคฏा เค—ैเคธ เคœैเคธा เค•ोเคˆ เคˆंเคงเคจ เคจเคนीं เคนै, เค‰เคธเคฎें เคฐाเคธाเคฏเคจिเค• เคฆเคนเคจ เคจเคนीं เคนोเคคा, เคคो เคธूเคฐ्เคฏ เคฎें เค…เค—्เคจि เคชृเคฅ्เคตी เคตाเคฒी เค†เค— เคœैเคธी เคจเคนीं เคนै। เคธूเคฐ्เคฏ เคฎें เคเค• เคจाเคญिเค•ीเคฏ เคธंเคฒเคฏเคจ (Nuclear Fusion) เคช्เคฐเค•्เคฐिเคฏा เคนोเคคी เคนै। เคฏाเคจी เคนाเค‡เคก्เคฐोเคœเคจ เค•े เค•เคฃ เคฌเคนुเคค เคตिเคถाเคฒ เคฆเคฌाเคต + เคคाเคชเคฎाเคจ เค•े เค•ाเคฐเคฃ เค†เคชเคธ เคฎें เคŸเค•เคฐाเค•เคฐ เคนीเคฒिเคฏเคฎ เคฌเคจाเคคे เคนैं เค”เคฐ เค‡เคธ เคช्เคฐเค•्เคฐिเคฏा เคฎें เคตिเคถाเคฒ เคŠเคฐ्เคœा เคจिเค•เคฒเคคी เคนै। เคŠเคฐ्เคœा = เคช्เคฐเค•ाเคถ + เคŠเคท्เคฎा। เค”เคฐ เคฏเคน เคช्เคฐเค•्เคฐिเคฏा เคชृเคฅ्เคตी เค•ी เค…เค—्เคจि เคธे เค…เคฒเค— เคนै।

เคธूเคฐ्เคฏ เค•ी เค—เคฐ्เคฎी เคฎें เคญी เค•เคฃों เค•ी เคคेเคœ เค—เคคि เคถाเคฎिเคฒ เคนै, เคฒेเค•िเคจ เค…เคฒเค— เคช्เคฐเค•ाเคฐ เค•े เค•เคฃ। เคธूเคฐ्เคฏ เค•े เค•ेंเคฆ्เคฐ เคฎें เคช्เคฐोเคŸॉเคจ, เค‡เคฒेเค•्เคŸ्เคฐॉเคจ, เค”เคฐ เค†เคฏเคจ เค…เคค्เคฏเคงिเค• เคŠเคฐ्เคœा เค•े เค•ाเคฐเคฃ เค…เคค्เคฏंเคค เคคेเคœ เค—เคคि เคธे เคšเคฒเคคे เคนैं। เค‡เคธी เค—เคคि + เคธंเคฒเคฏเคจ เค•्เคฐिเคฏा เค•े เค•ाเคฐเคฃ เคตिเคถाเคฒ เคฎाเคค्เคฐा เคฎें เคŠเคท्เคฎा เค”เคฐ เคช्เคฐเค•ाเคถ เคฌเคจเคคे เคนैं।

เคจोเคŸ : เคธूเคฐ्เคฏ เคฎें เค‘เค•्เคธीเคœเคจ เคนै, เคฒेเค•िเคจ เค‡เคธเค•ी เคฎाเคค्เคฐा เคฌเคนुเคค เค•เคฎ เคนै। เคธूเคฐ्เคฏ เค•ा 99% เคธे เค…เคงिเค• เคนिเคธ्เคธा เคนाเค‡เคก्เคฐोเคœเคจ เค”เคฐ เคนीเคฒिเคฏเคฎ เคธे เคฌเคจा เคนै। เค‘เค•्เคธीเคœเคจ, เค•ाเคฐ्เคฌเคจ, เคจाเค‡เคŸ्เคฐोเคœเคจ, เคธिเคฒिเค•ॉเคจ เค”เคฐ เค…เคจ्เคฏ เคญाเคฐी เคคเคค्เคตों เค•ी เคฅोเคก़ी เคฎाเคค्เคฐा เคฒเค—เคญเค— 0.1% เคนै। เคธूเคฐ्เคฏ เคฎुเค–्เคฏ เคฐूเคช เคธे เคนाเค‡เคก्เคฐोเคœเคจ (เคฒเค—เคญเค— 70% เคธे 73%) เค”เคฐ เคนीเคฒिเคฏเคฎ (เคฒเค—เคญเค— 25% เคธे 28%) เคธे เคฌเคจा เคนै। เคธूเคฐ्เคฏ เค•े เคฆ्เคฐเคต्เคฏเคฎाเคจ เค•ा เคฒเค—เคญเค— 0.77% เค‘เค•्เคธीเคœเคจ เคนै। เค‡เคธเคฒिเค เคตเคน เคชृเคฅ्เคตी เค•ी เคคเคฐเคน เคฐाเคธाเคฏเคจिเค• เคฆเคนเคจ (เคœเคฒाเคจे) เค•ी เคช्เคฐเค•्เคฐिเคฏा เคธे เคจเคนीं เคœเคฒเคคा เคนै। 

เคฌเคนुเคค เคธเคฐเคฒ เคญाเคทा เคฎें,

เค…เค—्เคจि = เคฐाเคธाเคฏเคจिเค• เคช्เคฐเคคिเค•्เคฐिเคฏा + เคŠเคท्เคฎा + เคช्เคฐเค•ाเคถ

เคŠเคท्เคฎा = เค•เคฃों เค•ी เค—เคคि เค•ी เคŠเคฐ्เคœा

เค•เคฃ เคœिเคคเคจे เคคेเคœ, เคชเคฆाเคฐ्เคฅ เค‰เคคเคจा เค—เคฐ्เคฎ।

เคธूเคฐ्เคฏ = เค†เค— เค•ा เค—ोเคฒा เคจเคนीं, เคฌเคฒ्เค•ि เคธंเคฒเคฏเคจ เค•ी เคŠเคฐ्เคœा เค•ा เค—ोเคฒा เคนै, เคœिเคธเคฎें เคฆเคนเคจ เคจเคนीं, เคจाเคญिเค•ीเคฏ เคธंเคฒเคฏเคจ เคšเคฒเคคा เคนै।

---------------------------------------------------------------------

เค•्เคฏा เคนเคฎाเคฐे เคฌोเคฒเคจे เคธे เค”เคฐ เคนเคฎाเคฐे เคตिเคšाเคฐों เคธे เคญी เค—เคฐ्เคฎी เคชैเคฆा เคนोเคคी เคนै?


เคนाँ, เคœเคฌ เคนเคฎ เคฌोเคฒเคคे เคนैं เคคो เค‰เคธเคฎें เคญी เคŠเคฐ्เคœा เคนोเคคी เคนै, เค”เคฐ เค‰เคธी เคŠเคฐ्เคœा เค•े เค•ाเคฐเคฃ เคฅोเคก़ी-เคฌเคนुเคค เค—เคฐ्เคฎी เคญी เคชैเคฆा เคนोเคคी เคนै। เคฒेเค•िเคจ เคฏเคน เค—เคฐ्เคฎी เคฌเคนुเคค เคนी เค•เคฎ เคนोเคคी เคนै, เค‡เคธเคฒिเค เคนเคฎ เค‰เคธे เคฎเคนเคธूเคธ เคจเคนीं เค•เคฐ เคชाเคคे। เคœเคฌ เคนเคฎ เคฌोเคฒเคคे เคนैं, เคคो เคนเคฎाเคฐे เคถเคฐीเคฐ เคฎें เค•เคˆ เคช्เคฐเค•्เคฐिเคฏाเคँ เคนोเคคी เคนैं, เคœैเคธे เคซेเคซเคก़े เคนเคตा เค•ो เคฌाเคนเคฐ เคงเค•ेเคฒเคคे เคนैं। เคฏเคน เค•ाเคฎ เคฎांเคธเคชेเคถिเคฏाँ เค•เคฐเคคी เคนैं, เคœिเคธเคฎें เคฏांเคค्เคฐिเค• เคŠเคฐ्เคœा เค–เคฐ्เคš เคนोเคคी เคนै। เคธ्เคตเคฐเคฏंเคค्เคฐ (vocal cords) เค•ंเคชिเคค เคนोเคคे เคนैं, เค•ंเคชเคจ เคนोเคจे เคชเคฐ เคง्เคตเคจि-เคŠเคฐ्เคœा (sound energy) เคฌเคจเคคी เคนै। เคฎुंเคน, เคœीเคญ, เคนोंเค  เคนिเคฒเคคे เคนैं। เคฏเคน เคญी เคฎांเคธเคชेเคถिเคฏों เค•ा เค•ाเคฎ เคนै, เคœिเคธเคฎें เคŠเคฐ्เคœा เคฒเค—เคคी เคนै। เค‡เคจ เคธเคญी เค•्เคฐिเคฏाเค“ं เค•े เค•ाเคฐเคฃ เคถเคฐीเคฐ เคฎें เคฐाเคธाเคฏเคจिเค• เคŠเคฐ्เคœा, เคฏांเคค्เคฐिเค• เคŠเคฐ्เคœा เคฎें, เค”เคฐ เคซिเคฐ เคง्เคตเคจि เคŠเคฐ्เคœा เคฎें เคฌเคฆเคฒเคคी เคนै।

เคถเคฌ्เคฆ เคตाเคธ्เคคเคต เคฎें เคง्เคตเคจि เคคเคฐंเค—ें (sound waves) เคนैं। เคง्เคตเคจि เคคเคฐंเค—ें เค•्เคฏा เคนोเคคी เคนैं? เคนเคตा เค•े เค•เคฃों เค•ा เค†เค—े-เคชीเค›े เค•ंเคชเคจ। เค”เคฐ เคนเคฐ เคคเคฐंเค— เคฎें เคŠเคฐ्เคœा เคนोเคคी เคนै। เค‡เคธเคฒिเค เคนเคฎाเคฐी เค†เคตाเคœ เคŠเคฐ्เคœा เค•ी เคคเคฐंเค—ें เคนैं।

เคนเคฎाเคฐे เคฌोเคฒเคจे เคฎें เค—เคฐ्เคฎी เคจिเค•เคฒเคคी เคนै, เคชเคฐ เคฌเคนुเคค เคฅोเคก़ी। เคŠเคฐ्เคœा เคธंเคฐเค•्เคทเคฃ เค•ा เคจिเคฏเคฎ (law of conservation of energy) เค•เคนเคคा เคนै เค•ि เคŠเคฐ्เคœा เค•เคญी เคจเคท्เคŸ เคจเคนीं เคนोเคคी, เค•ेเคตเคฒ เคฐूเคช เคฌเคฆเคฒเคคी เคนै। เคœเคฌ เคฎांเคธเคชेเคถिเคฏाँ เค•ाเคฎ เค•เคฐเคคी เคนैं, เคคो 25-30% เคŠเคฐ्เคœा เค•ाเคฎ เคฎें เคœाเคคी เคนै (เคง्เคตเคจि, เค—เคคि เค†เคฆि), 70-75% เคŠเคฐ्เคœा เคŠเคท्เคฎा (เค—เคฐ्เคฎी) เคฎें เคฌเคฆเคฒ เคœाเคคी เคนै। เค‡เคธเคฒिเค เคฌोเคฒเคจे เคธे เคถเคฐीเคฐ เคฅोเคก़ा เค—เคฐ्เคฎ เคนोเคคा เคนै, เคคेเคœ เคฌोเคฒเคจे เคฏा เคšिเคฒ्เคฒाเคจे เคชเคฐ เค—เคฒा เค—เคฐ्เคฎ เคนो เคœाเคคा เคนै, เคฒंเคฌा เคญाเคทเคฃ เคฆेเคจे เคชเคฐ เคฎुँเคน เค”เคฐ เค—เคฒा เค—เคฐเคฎ เคฎเคนเคธूเคธ เคนोเคคा เคนै। เคฏाเคจी เคฌोเคฒเคจा เคฏाเคจी เคŠเคฐ्เคœा เค–เคฐ्เคš เค•เคฐเคจा เค”เคฐ เคฅोเคก़ी เค—เคฐ्เคฎी เคชैเคฆा เคนोเคจा।

เคนเคฎाเคฐे เคถเคฌ्เคฆ เคญी เคนเคตा เค•ो เค—เคฐ्เคฎ เค•เคฐเคคे เคนैं, เคฒेเค•िเคจ เคฌเคนुเคค เคฅोเคก़ी เคฎाเคค्เคฐा เคฎें। เคœเคฌ เคง्เคตเคจि เคคเคฐंเค—े เคนเคตा เคฎें เคšเคฒเคคी เคนैं, เคคो เคตे เคนเคตा เค•े เค•เคฃों เค•ो เคนिเคฒाเคคी เคนैं, เคคो เค‡เคธเคธे เคฅोเคก़ी เคŠเคฐ्เคœा เคนเคตा เคฎें เคœाเคคी เคนै, เคœिเคธเคธे เคนเคฒ्เค•ी เค—เคฐ्เคฎाเคนเคŸ เคชैเคฆा เคนो เคธเค•เคคी เคนै। เคฒेเค•िเคจ เคฏเคน เคฎाเคค्เคฐा เคฌเคนुเคค เค•เคฎ เคนोเคคी เคนै, เค‡เคธเคฒिเค เคฎเคนเคธूเคธ เคจเคนीं เคนोเคคी। 

เคนเคฎाเคฐे เคตिเคšाเคฐ เคญी เคŠเคฐ्เคœा เคนैं

เคตिเคšाเคฐ เคŠเคฐ्เคœा เค•े เคฐूเคช เคนैं, เคนाเคฒांเค•ि เคตैเคธी เคŠเคฐ्เคœा เคจเคนीं เคœैเคธे เคธूเคฐ्เคฏ, เค†เค— เคฏा เคฌिเคœเคฒी। เคฆिเคฎाเค— เคฎें เคธूเค•्เคท्เคฎ เคตिเคฆ्เคฏुเคค เคธंเค•ेเคค เคฌเคจเคคे เคนैं। เคนเคฎाเคฐे เคฎเคธ्เคคिเคท्เค• เคฎें เคฒाเค–ों-เค•เคฐोเคก़ों เคจ्เคฏूเคฐॉเคจ (Brain Cells) เคนैं। เคตिเคšाเคฐ เคคเคฌ เคฌเคจเคคे เคนैं เคœเคฌ เคจ्เคฏूเคฐॉเคจ เคเค•-เคฆूเคธเคฐे เค•ो เคฌिเคœเคฒी เคœैเคธी เคธूเค•्เคท्เคฎ เคธंเค•ेเคค (electrical signals) เคญेเคœเคคे เคนैं। เค‡เคธ เคช्เคฐเค•्เคฐिเคฏा เคฎें เคฆो เคคเคฐเคน เค•ी เคŠเคฐ्เคœा เคถाเคฎिเคฒ เคนोเคคी เคนैं :

(1) เคตिเคฆ्เคฏुเคค เคŠเคฐ्เคœा (Electrical Energy) : เคจ्เคฏूเคฐॉเคจ เค•े เค…ंเคฆเคฐ เค›ोเคŸे-เค›ोเคŸे เค†เคฏเคจ (Na⁺, K⁺ เค†เคฆि) เค†เค—े-เคชीเค›े เคœाเคคे เคนैं। เคฏเคน เค†เคฏเคจों เค•ा เคนिเคฒเคจा เคเค• เคคเคฐเคน เค•ी เคตिเคฆ्เคฏुเคค เคŠเคฐ्เคœा เคชैเคฆा เค•เคฐเคคा เคนै।

เคตिเคšाเคฐों เคฎें เคฎुเค–्เคฏเคคः เคฆो เคช्เคฐเค•ाเคฐ เค•े เค•เคฃ เคนोเคคे เคนैं :

(1). เค†เคฏเคจ (Sodium – Na⁺, Potassium – K⁺, Calcium – Ca²⁺)

(2). เค‡เคฒेเค•्เคŸ्เคฐॉเคจ (เคฌเคนुเคค เค•เคฎ เคฎाเคค्เคฐा เคฎें)

(2) เคฐाเคธाเคฏเคจिเค• เคŠเคฐ्เคœा (Chemical Energy) : เคจ्เคฏूเคฐॉเคจों เค•े เคฌीเคš เคธिเค—्เคจเคฒ เคœाเคคे เคธเคฎเคฏ เคจ्เคฏूเคฐोเคŸ्เคฐांเคธเคฎीเคŸเคฐ เคจाเคฎเค• เคฐเคธाเคฏเคจ เค›ूเคŸเคคे เคนैं, เคฏเคน เคญी เคŠเคฐ्เคœा เคœैเคธी เคช्เคฐเค•्เคฐिเคฏा เคนै। เค‡เคธเคฒिเค เคตिเคšाเคฐ = เคตिเคฆ्เคฏुเคค + เคฐाเคธाเคฏเคจिเค• เคช्เคฐเค•्เคฐिเคฏाเค“ं เค•ा เคฎेเคฒ।

เคตिเคšाเคฐ เค–ुเคฆ เค—เคฐ्เคฎी เคจเคนीं เคฌเคจाเคคे, เคฒेเค•िเคจ เคœเคฌ เคฆिเคฎाเค— เคฌเคนुเคค เคธเค•्เคฐिเคฏ เคนोเคคा เคนै เคคो เคฐเค•्เคค เคช्เคฐเคตाเคน เคฌเคข़เคคा เคนै, เคจ्เคฏूเคฐॉเคจों เคฎें เคฐाเคธाเคฏเคจिเค• เค•्เคฐिเคฏा เคฌเคข़เคคी เคนै, เค‡เคธเคธे เคฆिเคฎाเค— เค•ा เคคाเคชเคฎाเคจ เคฅोเคก़ा เคฌเคข़ เคธเค•เคคा เคนै, เคฒेเค•िเคจ เคฏเคน เคตृเคฆ्เคงि เคฌเคนुเคค เคฎाเคฎूเคฒी เคนोเคคी เคนै เค‡เคธเคฒिเค เคฎเคนเคธूเคธ เคจเคนीं เคนोเคคी। เคตिเคšाเคฐ เคฌเคจเคคे เคธเคฎเคฏ เคฎเคธ्เคคिเคท्เค• เคŠเคฐ्เคœा เค–เคฐ्เคš เค•เคฐเคคा เคนै, เคจ्เคฏूเคฐॉเคจों เคฎें เคตिเคฆ्เคฏुเคค เคธंเค•ेเคค เคšเคฒเคคे เคนैं, เคฎเคธ्เคคिเคท्เค• เค•ी เค—เคคिเคตिเคงि เค•ो เคŠเคฐ्เคœा เคšाเคนिเค เคนोเคคी เคนै। เคฏเคน เคœैเคต-เคตिเคฆ्เคฏुเคค (bioelectric) เคŠเคฐ्เคœा เคนोเคคे เคนैं।

Comments